ປະເທດຕີມໍແລັດສະເຕ

ສາທາລະນະລັດ ປະຊາທິປະໄຕ ຕີມໍແລັດສະເຕ República Democrática de Timor-Leste (ປອກຕຸຍການ) Repúblika Demokrátika Timór-Leste (ເຕຕຸນ)
ທຸງຊາດ ກາແຜ່ນດິນ
ຄຳຂວັນ: "ເອກະພາບ, ການກະທຳ, ຄວາມກ້າວໜ້າ" (ປອກຕຸຍການ: Unidade, Acção, Progresso; ເຕຕຸນ: Unidade, Asaun, Progresu)
ເພງຊາດ: "ປາຕຣີຢາ"
ເມືອງຫຼວງ ແລະ ເມືອງໃຫຍ່ທີ່ສຸດ	ດີລີ 8.55°S 125.56°E / -8.55; 125.56
ພາສາລັດຖະການ	ປອກຕຸຍການ ເຕຕຸນa
ພາສາປະຈຳຊາດ	15 ภาษา Atauru Baikeno Bekais Bunak Fataluku Galoli Habun Idalaka Kawaimina Kemak Makalero Makasae Makuva Mambai Tokodede
ພາສາປະຕິບັດການ	ອັງກິດ ອິນໂດເນເຊຍ
ສາສະໜາ (ສຳມະໂນ ປີ 2015)	99.53% ຄຣິດ —97.57% ໂຣມັນຄາທໍລິກ —1.96% ໂປຣເຕສແຕນ 0.24% ອິດສະລາມ 0.23% ອື່ນໆ
ການປົກຄອງ	ລັດດ່ຽວ ສາທາລະນະລັດລະບົບເຄິ່ງປະທານາທິບໍດີ
• ປະທານາທິບໍດີ	ໂຈເສ ຣາໂມສ ຫໍຕາ
• ນາຍົກລັດຖະມົນຕີ	ຕາອູຣ ມາຕັນ ຣູອັກ
ສະພານິຕິບັນຍັດ	ລັດຖະສະພາ
ເອກະລາດ  ຈາກປອກຕຸຍການ ແລະ ອິນໂດເນເຊຍ
• ຕີມໍຂອງປອກຕຸຍການ	ຄຣິດສະຕະວັດທີ 16
• ປະກາດເອກະລາດ	28 ພະຈິກ 1975
• ອິນໂດເນເຊຍລວມເຂົ້າດິນແດນ	17 ກໍລະກົດ 1976
• ບໍລິຫານໂດຍອົງການບໍລິຫານຊ່ວງປ່ຽນຜ່ານ	25 ຕຸລາ 1999
• ຟື້ນຟູເອກະລາດ	20 ພຶດສະພາ 2002
ພື້ນທີ່
• ລວມ	15,007 ຕາລາງກິໂລແມັດ (5,794 ຕາລາງໄມ) (ອັນດັບທີ 154)
• ແຫຼ່ງນ້ຳ (%)	ໜ້ອຍຫຼາຍ
ປະຊາກອນ
• 2021 ປະມານ	1,340,513 (ອັນດັບທີ 153)
• ສຳມະໂນປະຊາກອນ 2015	1,183,643
• ຄວາມໜາແໜ້ນ	78 ຕໍ່ຕາລາງກິໂລແມັດ (202.0 ຕໍ່ຕາລາງໄມ)
GDP (ອຳນາດຊື້)	2020 (ປະມານ)
• ລວມ	5.315 ຕື້ໂດລາສະຫະລັດ
• ຕໍ່ຫົວ	4,031 ໂດລາສະຫະລັດ
GDP (ລາຄາຕະຫຼາດ)	2020 (ປະມານ)
• ລວມ	1.920 ຕື້ໂດລາສະຫະລັດ
• ຕໍ່ຫົວ	1,456 ໂດລາສະຫະລັດ
ຈີນີ (2014)	28.7 ຕ່ຳ
HDI (2019)	0.606 ປານກາງ · ອັນດັບທີ 141
ສະກຸນເງິນ	ໂດລາສະຫະລັດb (USD)
ເຂດເວລາ	UTC+9 (TLT)
ຂັບລົດດ້ານ	ຊ້າຍມື
ລະຫັດໂທລະສັບ	+670
ລະຫັດ ISO 3166	TL
ລະຫັດອິນເຕີເນັດ	.tlc
ເວັບໄຊ timor-leste.gov.tl
"ພາສາປະຈຳຊາດ" ອີກ 15 ພາສາໄດ້ຮັບການຮັບຮອງໃນລັດຖະທຳມະນູນ ນອກຈາກນີ້ຍັງໃຊ້ຫຼຽນເຊັງຕາວູ .tp ຍົກເລີກການໃຊ້ແລ້ວ

ຕີມໍແລັດສະເຕ (ປອກຕຸຍການ: Timor-Leste, ອອກສຽງ: [tiˈmoɾ ˈlɛʃtɨ]) ຫຼື ຕີມໍຕາເວັນອອກ (ເຕຕຸນ: Timór Lorosa'e) ມີຊື່ຢ່າງເປັນທາງການແມ່ນ ສາທາລະນະລັດ ປະຊາທິປະໄຕ ຕີມໍແລັດສະເຕ (ປອກຕຸຍການ: República Democrática de Timor-Leste; ເຕຕຸນ: Repúblika Demokrátika Timór-Leste) ເປັນປະເທດທີ່ຕັ້ງຢູ່ໃນເກາະໃນພາກພື້ນອາຊີຕາເວັນອອກສຽງໃຕ້ ປະກອບດ້ວຍເກາະຕີມໍດ້ານຕາເວັນອອກ ເກາະອາເຕົາຣູ (Atauro) ແລະ ເກາະຈາກູ (Jaco) ທີ່ຢູ່ໃກ້ຄຽງ ແລະ ເທສະບານໂອເອກູຊີ (Oecusse) ເຊິ່ງຕັ້ງຢູ່ໃນຝັ່ງຕາເວັນຕົກຂອງເກາະຕີມໍ ຕີມໍຕາເວັນອອກຖືກລ້ອມຮອບໂດຍພື້ນທີ່ຂອງປະເທດອິນໂດເນເຊຍ.

ຕີມໍຕາເວັນອອກໄດ້ຕົກເປັນອານານິຄົມຂອງປອກຕຸຍການໃນສະຕະວັດທີ 16 ເຊີ່ງເປັນທີ່ຮູ້ຈັກໃນຊື່ ປອກຕຸຍການ ຕີມໍຈົນເຖິງວັນທີ 28 ພະຈິກ 1975 ເມື່ອແນວຮ່ວມປະຕິວັດເພື່ອຕີມໍຕາເວັນອອກ (Fretilin) ໄດ້ປະກາດເອກະລາດຈາກປອກຕຸຍການ ຫຼັງຈາກນັ້ນເກົ້າວັນໄດ້ຖືກກອງທັບອິນໂດເນເຊຍເຂົ້າຮຸກຮານ ແລະຍຶດຄອງ ແລະໄດ້ປະກາດໃຫ້ເປັນແຂວງທີ 27 ຂອງອິນໂດເນເຊຍໃນປີຕໍ່ມາ ການຍຶດຄອງຕີມໍຕາເວັນອອກຂອງອິນໂດເນເຊຍມີລັກສະນະຂອງຄວາມຂັດແຍ້ງທີ່ຮຸນແຮງ ແລະ ດົນນານຫຼາຍທົດສະວັດລະຫວ່າງກຸ່ມແບ່ງແຍກດິນແດນ (ໂດຍສະເພາະ Fretilin) ແລະ ກອງທັບອິນໂດເນເຊຍ.

ໃນປີ 1999 ຫຼັງຈາກສະຫະປະຊາຊາດ ຫຼື UN ໄດ້ຕັດສິນໃຈເຂົ້າໄປດູແລຄວາມຂັດແຍ້ງທີ່ເກີດຂຶ້ນ ເຮັດໃຫ້ອິນໂດເນເຊຍໄດ້ຍົກເລີກການຄວບຄຸມດິນແດນດັ່ງກ່າວ ຕີມໍແລັດສະເຕຈຶ່ງໄດ້ກາຍເປັນລັດອິດສະຫຼະແຫ່ງໃໝ່ແຫ່ງທຳອິດຂອງສະຕະວັດທີ 21 ເມື່ອວັນທີ 20 ພຶດສະພາ 2002 ແລະ ໄດ້ເຂົ້າຮ່ວມກັບອົງການສະຫະປະຊາຊາດ ແລະຊມຊົນປະເທດພາສາປອກຕຸຍການ ໃນປີ 2011 ຕີມໍຕາເວັນອອກມີຄວາມຕັ້ງໃຈທີ່ຈະເປັນສະມາຊິກປະເທດທີ 11 ສະມາຄົມປະຊາຊາດແຫ່ງອາຊີຕາເວັນອອກສຽງໃຕ້ (ອາຊຽນ) ເປັນໜຶ່ງໃນສອງປະເທດທີ່ນັບຖືສາສະໜາຄິດໃນອາຊີຕາເວັນອອກສຽງໃຕ້ ອີກໜຶ່ງປະເທດຄື ຟີລິບປິນ ແລະ ເປັນປະເທດດຽວໃນທະວີບອາຊີທີ່ມາພື້ນທີ່ທັງໝົດທີ່ຢູ່ໃນຊີກໂລກໃຕ້.

ທີ່ມາຂອງຊື່

"ຕີມໍ" ມາຈາກ "ຕິມູຣ໌" ມີຄວາມໝາຍວ່າ "ຕາເວັນອອກ" ໃນ ມາເລ ເຊີ່ງໄດ້ຮັບການບັນທຶກເປັນ "ຕີມໍ" ໃນ ປອກຕຸຍການ ຈຶ່ງສົ່ງຜົນໃຫ້ຄວາມໝາຍ "ຕາເວັນອອກ ຕາເວັນອອກ"; ພາສາປອຍຕຸການ ຕີມໍ-ເລສເຕ (Leste ໝາຍເຖິງ "ຕາເວັນອອກ"); ໃນ ພາສາເຕຕຸມ Timór Lorosa'e (Lorosa'e ໝາຍເຖິງ "ຕາເວັນອອກ" (ຕົວອັກສອນ "ພະອາທິດຂຶ້ນ")) ໃນພາສາອິນໂດເນເຊຍ ເອີ້ນວ່າ Timor Timur ດັງນັ້ນຈຶ່ງໃຊ້ຊື່ປອກຕຸຍການສຳລັບເກາະດ້ວຍຄຳວ່າ "ຕາເວັນອອກ" ເນື່ອງຈາກຄຳຄຸນນະສັບໃນພາສາອິນໂດເນເຊຍໃສ່ຫຼັງຄຳນາມ

ປະຫວັດຄວາມເປັນມາ

ຍຸກກ່ອນປະຫວັດສາດ

ວັດທະນະທຳທີ່ຍັງຄົງຢູ່ທີ່ເມືອງເຢຣິມາໄລ ທາງຕາເວັນອອກສຸດຂອງຕີມໍຕາເວັນອອກມີອາຍຸເກົ່າແກ່ເຖິງ 42,000 ປີມາແລ້ວ ເຮັດໃຫ້ສະຖານທີ່ແຫ່ງນີ້ເປັນສະຖານທີ່ທີ່ເກົ່າແກ່ທີ່ສຸດແຫ່ງໜຶ່ງຂອງມະນຸດສະໄໝໃໝ່ທີ່ມີກິດຈະກຳການເດີນເຮືອໃນອາຊີຕາເວັນອອກສຽງໃຕ້ ເຊື່ອກັນວ່າໄດ້ມີການອັບພະຍົບຢ່າງໜ້ອຍສາມຄັ້ງໃຫຍ່ໆ ໃນຕີມໍຕາເວັນອອກ ນັກມະນຸດສາດຄົນທຳອິດໄດ້ອະທິບາຍວ່າ ຊາວເວັດໂດ-ອອສຕຣາລອຍດ໌ເປັນກຸ່ມທຳອິດທີ່ໄດ້ເຂົ້າມາສູ່ຕີມໍຕາເວັນອອກປະມານ 3,000 ປີ ກ່ອນຄຣິດຕະການ ການອົບພະຍົບຄັ້ງທີສອງຂອງຊາວເມລານີເຊຍເຮັດໃຫ້ຊາວເວັດໂດ-ອອສຕຣາລອຍດ໌ກ່ອນໜ້ານີ້ໄດ້ຖອຍໄປຢູ່ດ້ານໃນຂອງພູ ແລະ ຄັ້ງຫຼ້າສຸດຊາວໂປໂຕມາເລກໍໄດ້ອົບພະຍົບມາຈາກຈີນຕອນໃຕ້ ແລະ ອິນໂດຈີນຕອນເໜືອ ພໍ່ຄ້າຊາວຮົກກ້ຽນ (Hakka traders) ກໍ່ແມ່ນຢູ່ໃນກຸ່ມສຸດທ້າຍນີ້

ນິທານພື້ນເມືອງຂອງ Timorese ບອກເຖິງບັນພະບຸລຸດຜູ້ທີ່ຂີ່ເຮືອໄປທາງທິດຕາເວັນອອກຂອງປະເທດຕີມໍມາຮອດດິນແດນທາງທິດໃຕ້ ບາງເລື່ອງໄດ້ເລົ່າເຖິງບັນພະບຸລຸດຂອງ Timorese ເດີນທາງຈາກແຫຼມມາເລ ຫຼື ເຂດເນີນສູງ Minangkabau ຂອງເກາະສຸມາຕຣາ. ຊາວ Austronesians ອົບພະຍົບໄປປະເທດ ຕີມໍ ແລະ ຄິດວ່າມີສ່ວນກ່ຽວຂ້ອງກັບການພັດທະນາກະສິກຳຢູ່ເທິງເກາະ.

ຍຸກສະໄໝຄລາດສິກ

ກ່ອນອານານິຄົມເອີຣົບ ຕີມໍໄດ້ຖືກລວມເຂົ້າໃນເຄືອຂ່າຍການຄ້າອິນໂດເນເຊຍ, ມາເລເຊຍ, ຈີນ ແລະ ອິນເດຍ ໃນສະຕະວັດທີ 14 ແມ່ນປະເທດສົ່ງອອກບັນດາແຊນຊາຍທີ່ມີກິ່ນຫອມ ຂ້າທາດ ນໍ້າເຜິ້ງ ແລະ ຂີ້ເຜິ້ງ ນັບແຕ່ທົດສະວັດທີ 1500 ປະຊາຊົນຕີມໍມີສາຍພົວພັນທາງທະຫານກັບຊາວ Luções ທາງພາກເໜືອຟີລິບປິນໃນປະຈຸບັນ ຄວາມອຸດົມສົມບູນຂອງໄມ້ເກດສະໜາເທິງໃນຕິມໍໄດ້ດຶງດູດນັກສຳຫຼວດຊາວເອີຣົບເຂົ້າມາໃນເກາະໃນຕົ້ນສະຕະວັດທີ 16 ໃນເວລານັ້ນນັກສຳຫຼວດຊາວເອີຣົບລາຍງານວ່າເກາະແຫ່ງນີ້ມີຊົນເຜົ່າຈຳນວນຫຼວງຫຼາຍທີ່ສຳຄັນ.

ອານານິຄົມປອກຕຸຍການ

ປອກຕຸຍການສ້າງຕັ້ງສະຖານທີ່ຕັ້ງຢູ່ຕີມໍ ແລະ ມາລູກູ ການຍຶດຄອງເອີຣົບມີຜົນໃນສ່ວນໜ້ອຍຂອງປະເທດຕີມໍຕາເວັນອອກໄດ້ເລີ່ມຕົ້ນໃນປີ 1769 ເມື່ອເມືອງດີລີໄດ້ຖືກສ້າງຕັ້ງຂຶ້ນ ແລະ ຢູ່ໃນອານານິຄົມຂອງປະເທດປອກຕຸຍການ ຊາຍແດນທີ່ແນ່ນອນລະຫວ່າງເກາະເຄິ່ງໜຶ່ງຂອງພາກຕາເວັນຕົກຂອງອານານິຄົມໂຮນລັງ ແລະ ຕາເວັນອອກທີ່ມີອານານິຄົມປອກຕຸຍການໄດ້ຖືກຈັດສິນໂດຍສານຖາວອນຂອງສານໂລກຊີ້ຂາດປີ 1914 ແລະ ຍັງຄົງແມ່ນເຂດແດນລະຫວ່າງປະເທດອິນໂດເນເຊຍ ແລະ ຕີມໍຕາເວັນອອກຕາມລຳດັບ ສຳລັບຊາວປອກຕຸຍການ ຕີມໍຕາເວັນອອກຍັງຄົງບໍ່ໄດ້ຮັບຄວາມສົນໃຈຈົນຮອດທ້າຍສະຕະວັດທີ 19 ດ້ວຍການລົງທຶນທີ່ໜ້ອຍທີ່ສຸດໃນພື້ນຖານໂຄງສ້າງ ສຸຂະພາບ ແລະ ການສຶກສາ.