ປະເທດຕິມໍແລັດສະເຕ

ຈາກ ວິກິພີເດຍ
(ປ່ຽນເສັ້ນທາງມາຈາກ ປະເທດຕີມໍຕາເວັນອອກ)
Jump to navigation Jump to search
Repúblika Demokrátika Timór-Leste (ເຕຕຸມ)
República Democrática de Timor-Leste (ປອກຕຸຍການ)

ສາທາລະນະລັດປະຊາທິປະໄຕຕິມໍ-ແລັດສະເຕ
ທຸງຊາດຕິມໍ-ແລັດສະເຕ ເຄື່ອງໝາຍຊາດ ຕິມໍ-ແລັດສະເຕ
ທຸງຊາດ ເຄື່ອງໝາຍຊາດ
ຄຳຂວັນ: Unidade, Acção, Progresso ພາສາປອກຕຸຍການ (ເອກະພາບ ການກະທຳ ຄວາມກ້າວໜ້າ)
ເພງຊາດ: ເພງຊາດຕິມໍ-ແລັດສະເຕ
ແຜນທີ່ສະແດງທີ່ຕັ້ງຂອງປະເທດຕິມໍ-ແລັດສະເຕ
ນະຄອນຫຼວງ ດິລີ
8°33′S 125°34′E / 8.550°S 125.567°E / -8.550; 125.567
ເມືອງໃຫຍ່ສຸດ ດິລີ
ພາສາລັດຖະການ ເຕຕຸມ ປອກຕຸຍການ
ລັດຖະບານ ສາທາລະນະລັດ
 - ປະທານປະເທດ ຟານຊິສໂດ້ ກູເຕີເຣສ
 - ນາຍົກລັດຖະມົນຕີ ໂຈເຊ່ ມາເຣຍ ວາສຄອນເຊລອສ
ໄດ້ຮັບອິດສະລະພາບຈາກປອກຕຸຍການ ແລະອິນໂດເນເຊຍ
 - ປອກຕຸຍການ ຕິມໍ ສະຕະວັດທີ່ 16 
 - ປະກາດອິດສະລະພາບຈາກອິນໂດເນເຊຍ 25 ຕຸລາ 1999 
 - ໄດ້ຮັບອິດສະລະພາບສົມບູນ 20 ພຶດສະພາ 2002 
ພື້ນທີ່
 - ທັງໝົດ
 
 - ພື້ນນ້ຳ(%)
 
15,007 ກມ.² (ອັນດັບທີ 154)
5,794 ໄມລ໌² 
ນ້ອຍຫຼາຍ
ປະຊາກອນ
 - ຄ.ສ. 2020ປະມານ
 - ຄ.ສ. 2015

 - ປະຊາກອນ
 
1,299,412 (ອັນດັບທີ  153)
1,183,643 [໑]

78/ກມ.² (ອັນດັບທີ 137)
201/ໄມລ໌² 
GDP (PPP)
 -ລວມ
 -ຕໍ່ປະຊາກອນ
ຄ.ສ. 2020ຄ່າປະມານ
1.920 ຕື້ໂດລາສະຫະລັດ (ອັນດັບທີ )
1,456 ໂດລາສະຫະລັດ (ອັນດັບທີ )
HDI (2019)0.606 (ອັນດັບທີ 141) – ຕ່ຳ
ສະກຸນເງິນໂດລາສະຫະລັດ ($) (USD)
ເຂດເວລາ Timor-Leste Time TLS (UTC+9)
ລະຫັດອິນເຕີເນັດ.tl
c
ລະຫັດໂທລະສັບ+670

ຕິມໍແລັດສະແຕ ຫຼື ຕິມໍເລສເຕ ຫຼື ຕິມໍຕາເວັນອອກ (/ tiˈmɔːr ˈlɛʃteɪ /; ເຕຕຸມ: Timór Lorosa'e) ມີຊື່ຢ່າງເປັນທາງການວ່າ "ສາທາລະນະລັດປະຊາທິປະໄຕຕິມໍ-ເລສເຕ [໒] (ປອກຕຸຍການ: República Democrática de Timor-Leste, ເຕຕຸມ: Repúblika DemokrátikaTimór-Leste) ເປັນປະເທດທີ່ເປັນເກາະໃນອາຊີຕາເວັນອອກສຽງໃຕ້ແລະໂອເຊຍເນຍ ປະກອບດ້ວຍເຄີ່ງຕາເວັນອອກຂອງເກາະຕິມໍ ເກາະໃກ້ຄຽງ ໄດ້ແກ່ເກາະ Atauro ເກາະJaco ແລະເກາະOecusse ເຊີ່ງເປັນພື້ນທີ່ພິເສດທາງດ້ານຕາເວັນຄົຫສຽງເໜືອ ໂດຍມີອານາເຂດທິດຕາເວັນຕົກຕິດກັບອິນໂດເນເຊຍ ແລະທະດໃຕ້ຕິດກັບອອດສະເຕເລຍມີທະເລຕິມໍກັ້ນໄວ້

ຕິມໍຕາເວັນອອກໄດ້ຕົກເປັນອານານິຄົມຂອງໂປຕຸເກດໃນສະຕະວັດທີ່ 16 ເຊີ່ງເປັນທີ່ຮູ້ຈັກໃນຊື່ ໂປຕຸເກດ ຕິມໍຈົນເຖີງວັນທີ່ 28 ພະຈິກ 1975 ເມື່ອແນວຮ່ວມປະຕິວັດເພື່ອຕິມໍຕາເວັນອອກ (Fretilin) ໄດ້ປະກາດເອກະລາດຈາກໂປຕຸເກດ ຫຼັງຈາກນັ້ນເກົ້າວັນໄດ້ຖືກກອງທັບອິນໂດເນເຊຍເຂົ້າຮຸກຮານແລະຍຶດຄອງ ແລະໄດ້ປະກາດໃຫ້ເປັນແຂວງທີ່ 27 ຂອງອິນໂດເນເຊຍໃນປີຕໍ່ມາ ການຍຶດຄອງຕິມໍຕາເວັນອອກຂອງອິນໂດເນເຊຍມີລັກສະນະຂອງຄວາມຂັດແຍ້ງທີ່ຮຸນແຮງແລະດົນນານຫຼາຍທົດສະວັດລະຫວ່າງກຸ່ມແບ່ງແຍກດິນແດນ (ໂດຍສະເພາະ Fretilin) ​​ແລະກອງທັບອິນໂດເນເຊຍ

ໃນປີ 1999 ຫຼັງຈາກສະຫະປະຊາຊາດຫຼື UN ໄດ້ຕັດສິນໃຈເຂົ້າໄປດູແລຄວາມຂັດແຍ້ງທີ່ເກີດຂຶ້ນ ເຮັດໃຫ້ອິນໂດເນເຊຍໄດ້ຍົກເລີກການຄວບຄຸມດິນແດນດັງກ່າວ ຕິມໍ-ເລສເຕຈຶງໄດ້ກາຍເປັນລັດອິດສະລະແຫ່ງໃໝ່ແຫ່ງທຳອິດຂອງສະຕະວັດທີ່ 21 ເມື່ອວັນທີ່ 20 ພຶດສະພາ 2002 ແລະໄດ້ເຂົ້າຮ່ວມກັບອົງການສະຫະປະຊາຊາດ[໓] ແລະຊມຊົນປະເທດພາສາປອກຕຸຍການ[໔] ໃນປີ 2011 ຕິມໍຕາເວັນອອກມີຄວາມຕັ້ງໃຈທີ່ຈະເປັນສະມາຊິກປະເທດທີ່ 11 ສະມາຄົມປະຊາຊາດແຫ່ງອາຊີຕາເວັນອອກສຽງໃຕ້ (ອາຊຽນ)[໕] ເປັນໜຶ້ງໃນສອງປະເທດທີ່ນັບຖືສາດສະນາຄິດໃນອາຊີຕາເວັນອອກສຽງໃຕ້ ອີກໜຶ່ງປະເທດຄືຟິລິບປິນ ແລະເປັນປະເທດດຽວໃນທະວີບອາຊີທີ່ມາພື້ນທີ່ທັງໝົດທີ່ຢູ່ໃນຊີກໂລກໃຕ້

ທີ່ມາຂອງຊື່[ແກ້ໄຂ]

"ຕິມໍ" ມາຈາກ "ຕິມູຣ໌" ມີຄວາມໝາຍວ່າ "ຕາເວັນອອກ" ໃນ ມາເລ ເຊີ່ງໄດ້ຮັບການບັນທຶກເປັນ "ຕິມໍ" ໃນ ໂປຕຸເກສ ຈຶງສົ່ງຜົນໃຫ້ຄວາມໝາຍ "ຕາເວັນອອກ ຕາເວັນອອກ": ພາສາປອຍຕຸການ ຕິມໍ-ເລສເຕ (Leste ໝາຍເຖີງ "ຕາເວັນອອກ"); ໃນ ພາສາເຕຕຸມ Timór Lorosa'e (Lorosa'e ໝາຍເຖີງ "ຕາເວັນອອກ" (ຕົວອັກສອນ "ພະອາທິດຂຶ້ນ")) ໃນພາສາອິນໂດເນເຊຍ ເອີ້ນວ່າ Timor Timur ດັງນັ້ນຈຶງໃຊ້ຊື່ໂປຕຸເກສສຳຫຼັບເກາະດ້ວຍຄຳວ່າ "ຕາເວັນອອກ" ເນື່ອງຈາກຄຳຄຸນນະສັບໃນພາສາອິນໂດເນເຊຍໃສ່ຫຼັງຄຳນາມ

ປະຫວັດຄວາມເປັນມາ[ແກ້ໄຂ]

ຍຸກກ່ອນປະຫວັດສາດ[ແກ້ໄຂ]

ວັດຖະນະທຳທີ່ຍັງຄົງຢູ່ທີ່ເມືອງເຍຣິມາໄລ ທາງຕາເວັນອອກສຸດຂອງຕິມໍຕາເວັນອອກ ມີອາຍຸເກົ່າແກ່ເຖີງ 42,000 ປີມາແລ້ວ ເຮັດໃຫ້ສະຖານທີ່ແຫ່ງນີ້ເປັນສະຖານທີ່ທີ່ເກົ່າແກທີ່ສຸດແຫ່ງໜຶ່ງຂອງມະນຸດສະໄໝໃໝ່ທີ່ມີກິດຈະກຳການເດີນເຮືອໃນອາຊີຕາເວັນອອກສຽງໃຕ້[໖] ເຊື່ອກັນວ່າໄດ້ມີການອັບພະຍົບຢ່າງນ້ອຍສາມຄັ້ງໃຫຍ່ໆ ໃນຕິມໍຕາເວັນອອກ ນັກມະນຸດສາດຄົນທຳອິດໄດ້ອະທິບາຍວ່າ ຊາວເວັດໂດ-ອອສຕຣາລອຍດ໌ເປັນກຸ່ມທຳອິດທີ່ໄດ້ເຂົ້າມາສູ່ຕິມໍຕາເວັນອອກປະມານ 3,000 ປີ ກ່ອນຄິດຕະການ ການອົບພະຍົບຄັ້ງທີ່ສອງຂອງຊາວເມລານີເຊຍເຮັດໃຫ້ຊາວເວັດໂດ-ອອສຕຣາລອຍດ໌ກ່ອນໜ້ານີ້ໄດ້ຖອຍໄປຢູ່ດ້ານໃນຂອງພູເຂົາ ແລະຄັ້ງລ່າສຸດຊາວໂປໂຕມາເລກໍ່ໄດ້ອົບພະຍົບມາຈາກຈີນຕອນໃຕ້ແລະອິນໂດຈີນຕອນເໜືອ[໗] ພໍ່ຄ້າຊາວຮົກກ້ຽນ (Hakka traders) ກໍ່ແມ່ນຢູ່ໃນກຸ່ມສຸດທ້າຍນີ້[໘]

ນິທານພື້ນເມືອງຂອງ Timorese ບອກເຖິງບັນພະບຸລຸດຜູ້ທີ່ຂີ່ເຮືອໄປທາງທິດຕາເວັນອອກຂອງປະເທດຕີມໍມາຮອດດິນແດນທາງທິດໃຕ້ ບາງເລື່ອງໄດ້ເລົ່າເຖິງບັນພະບຸລຸດຂອງ Timorese ເດີນທາງຈາກແຫຼມມາເລຫລືເຂດເນີນສູງ Minangkabau ຂອງເກາະ Sumatra. ຊາວ Austronesians ອົບພະຍົບໄປປະເທດ Timor ແລະຄິດວ່າມີສ່ວນກ່ຽວຂ້ອງກັບການພັດທະນາກະສິກຳຢູ່ເທິງເກາະ

ຍຸກສະໄໝຄຼາດສິກ[ແກ້ໄຂ]

ກ່ອນອານານິຄົມເອີຣົບ ຕີມໍໄດ້ຖືກລວມເຂົ້າໃນເຄືອຂ່າຍການຄ້າອິນໂດເນເຊຍ ມາເລເຊຍ ຈີນແລະອິນເດຍ ໃນສະຕະວັດທີ 14 ແມ່ນປະເທດສົ່ງອອກບັນດາແຊນຊາຍທີ່ມີກິ່ນຫອມ ຂ້າທາດ ນໍ້າເຜິ້ງແລະຂີ້ເຜີ້ງ ນັບແຕ່ທົດສະວັດທີ່ 1500 ປະຊາຊົນຕີມໍມີສາຍພົວພັນທາງທະຫານກັບຊາວ Luções ທາງພາກເໜືອຟີລິບປິນໃນປະຈຸບັນ ຄວາມອຸດົມສົມບູນຂອງໄມ້ເກດສະໜາເທິງໃນຕິມໍໄດ້ດຶງດູດນັກສຳຫຼວດຊາວເອີຣົບເຂົ້າມາໃນເກາະໃນຕົ້ນສະຕະວັດທີ 16 ໃນເວລານັ້ນນັກສຳຫຼວດຊາວເອີຣົບລາຍງານວ່າເກາະແຫ່ງນີ້ມີຊົນເຜົ່າຈຳນວນຫລວງຫລາຍທີ່ສຳຄັນ

ອານານິຄົມປອກຕຸຍການ[ແກ້ໄຂ]

ປອກຕຸຍການສ້າງຕັ້ງສະຖານທີ່ຕັ້ງຢູ່ຕິມໍ ແລະມາລຸກູ ການຍຶດຄອງເອີິຣົບມີຜົນໃນສ່ວນນ້ອຍຂອງປະເທດຕີມໍຕາເວັນອອກໄດ້ເລີ່ມຕົ້ນໃນປີ 1769 ເມື່ອເມືອງດິລີໄດ້ຖືກສ້າງຕັ້ງຂຶ້ນແລະຢູ່ໃນອານານິຄົມຂອງປະເທດປອກຕຸຍການ ຊາຍແດນທີ່ແນ່ນອນລະຫວ່າງເກາະເຄິ່ງໜຶ່ງຂອງພາກຕາເວັນຕົກຂອງອານານິຄົມຮອນແລນແລະຕາເວັນອອກທີ່ມີອານານິຄົມປອກຕຸຍການໄດ້ຖືກຈັດສິນໂດຍສານຖາວອນຂອງສານໂລກຊີ້ຂາດປີ 1914 ແລະຍັງຄົງແມ່ນເຂດແດນລະຫວ່າງປະເທດອິນໂດເນເຊຍແລະຕີມໍຕາເວັນອອກຕາມລຳດັບ ສຳລັບຊາວປອກຕຸຍການ ຕີມໍຕາເວັນອອກຍັງຄົງບໍ່ໄດ້ຮັບຄວາມສົນໃຈຈົນຮອດທ້າຍສະຕະວັດທີ 19 ດ້ວຍການລົງທືນທີ່ໜ້ອຍທີ່ສຸດໃນພື້ນຖານໂຄງສ້າງ ສຸຂະພາບ ແລະການສຶກສາ

ອ້າງອິງ[ແກ້ໄຂ]

  1. Statistics Timor-Leste : [໑]. ສືບຄົ້ນ 12 ກຸມພາ 2021.
  2. UNGEGN WG Country Names : [໒]. ສືບຄົ້ນ 12 ກຸມພາ 2021.
  3. UNANIMOUS ASSEMBLY DECISION MAKES TIMOR-LESTE 191ST UNITED NATIONS MEMBER STATE : [໓]. ສືບຄົ້ນ 3 ມີນາ 2021.
  4. Community of Portuguese Language Countries : [໔]. ສືບຄົ້ນ 3 ມີນາ 2021.
  5. TIMOR-LESTE’S ASEAN MEMBERSHIP PROSPECTS IN A TIME OF GEOPOLITICAL AMBIGUITY : [໕]. ສືບຄົ້ນ 3 ມີນາ 2021.
  6. Maritime Southeast Asia : [໖]. ສືບຄົ້ນ 3 ມີນາ 2021.
  7. Population Settlements in East Timor and Indonesia : [໗]. ສືບຄົ້ນ 3 ມີນາ 2021.
  8. ABOUT TIMOR-LESTE : [໘]. ສືບຄົ້ນ 3 ມີນາ 2021.