ອັກສອນລາວ
| ອັກສອນລາວ | |
|---|---|
 | |
| ຊະນິດ | ອັກສອນສະຫຼະປະກອບ |
| ພາສາເວົ້າ | ລາວ, ອີສານ, ໄທ ແລະອື່ນໆ |
| ຊ່ວງຍຸກ | ປ. 1350 – ປັດຈຸບັນ |
| ລະບົບແມ່ | |
| ລະບົບອ້າຍນ້ອງ | ໄທ |
| ຊ່ວງຢູນິໂຄ້ດ | U+0E80–U+0EFF |
| ISO 15924 | Laoo |
| ບົດຄວາມນີ້ມີສັນຍາລັກສັກທະສາດສັກທະອັກສອນສາກົນ ຫາກບໍ່ມີການສະໜັບສະໜູນເຣັນເດີທີ່ເໝາະສົມ ທ່ານອາດເຫັນເຄື່ອງໝາຍຄຳຖາມ ກ່ອງ ຫຼື ສັນຍະລັກອື່ນແທນລັກສະນະຢູນິໂຄ້ດ | |
ອັກສອນລາວ (ຄຳເຄົ້າ: ອັກສຣລາວ[1]) ເປັນອັກສອນທີ່ໃຊ້ຂຽນພາສາລາວ ເຊິ່ງໃຊ້ເປັນພາສາລັດຖະການຂອງປະເທດລາວໃນປັດຈຸບັນ ມີພະຍັນຊະນະ 33 ຕົວ ສຣະ 18 ຮູບ ປະກອບກັນເປັນ ສະຫຼະ 28 ຕົວ ວັນນະຍຸດ 4 ຮູບ ແລະເຄື່ອງໝາຍອື່ນ ໆ ອີກຈຳນວນໜຶ່ງ ພະຍັນຊະນະລາວຈະຮຽງຕົວຕາມລວງນອນ ຈາກຊ້າຍໄປຂວາ ສ່ວນສະຫຼະຈະຢູ່ໜ້າ ເທິງ ລຸ່ມ ແລະຫຼັງພະຍັນຊະນະປະກອບຄຳແລ້ວແຕ່ຊະນິດຂອງສະຫຼະ
ອັກສອນລາວບໍ່ມີການແຍກອັກສອນຕົວໃຫຍ່ຫຼືອັກສອນຕົວນ້ອຍຄືອັກສອນລະຕິນ ແລະບໍ່ມີການຍະຫວ່າງລະຫວ່າງຄຳ ເມື່ອຈົບໜຶ່ງປະໂຫຍກຈະລົງທ້າຍດ້ວຍການຍະຫວ່າງ ພ້ອມກັບມີເຄື່ອງໝາຍວັກຕອນຈຳນວນໜຶ່ງ
ພາສາລາວມີຕົວເລກເປັນຂອງຕົວເອງ ແຕ່ນິຍົມໃຊ້ເລກອາຣະບິກເປັນສ່ວນໃຫຍ່ໃນຊີວິດປະຈຳວັນ
ປະຫວັດແລະວິວັດທະນາການ
[ດັດແກ້]ປະມານ ພ.ສ. 400 ບັນພະບູລຸດຂອງຄົນລາວໄດ້ອົບພະຍົບລົງມາຈາກຈີນຕອນໃຕ້ແລະມາຕັ້ງຖິ່ນຖານໃນດິນແດນລາວປັດຈຸບັນ ເຊິ່ງເປັນບ່ອນທີ່ມີຄົນມອນອາໄສຢູ່ກ່ອນແລ້ວ ເຊິ່ງກໍາລັງເປັນຊາດທີ່ຈະເລີນຮຸ່ງເຮືອງໃນສະໄໝນັ້ນ ທໍາອິດກໍຄົງໃຊ້ຕົວອັກສອນມອນມາເປັນແບບ ຕໍ່ມາປະມານ ພ.ສ. 1500 ເມື່ອຂອມຂະຫຍາຍອໍານາດເຂົ້າມາໃນດິນແດນຂອງຄົນລາວເຊິ່ງຕັ້ງຢູ່ບໍລິເວນແມ່ນໍ້າຂອງຈົນມາເຖິງເມືອງຊາຍຟອງ (ເມືອງຫາດຊາຍຟອງໃນປັດຈຸບັນ) ຈາກນັ້ນກໍມີການດັດແປງອັກສອນເລື້ອຍມາ ໂດຍປາກົດອັກສອນທີ່ເລີ່ມມີຄວາມໃກ້ຄຽງກັບອັກສອນປັດຈຸບັນທີ່ເກົ່າແກ່ທີ່ສຸດແມ່ນຈາຣຶກຖໍ້ານາງອັນ ເມືອງຈອມເພັດ ແຂວງຫຼວງພະບາງ ເຊິ່ງຢູ່ໃນຍຸກດຽວກັນກັບລັດຊະການຂອງພະເຈົ້າຟ້າງຸ່ມ
ໃນແຕ່ກ່ອນ, ອັກສອນທີ່ໃຊ້ໃນລາວແມ່ນມີຫຼັກ ໆ ຢູ່ ໒ ແບບ ດັ່ງນີ້
໑. ອັກສອນທໍາ ຫຼື ໂຕທຳລາວ ເປັນອັກສອນທີ່ນຳໃຊ້ໃນການຂຽນຄໍາພີທາງພຸດທະສາສະໜາໃນສະໄໝກ່ອນ ສາມາດຂຽນຄໍາທີ່ມາຈາກພາສາບາລີ-ສັນສະກິດ ໄດ້ຄົບຖ້ວນແລະໃຊ້ໃນການຂຽນພາສາລາວກໍໄດ້ ແຕ່ບໍ່ນິຍົມໃຊ້ ໃນປັດຈຸບັນ ຍັງມີໃຊ້ຢູ່ຕາມອົງກອນທາງພຸດທະສາສະໜາຂອງລາວ ອັກສອນທໍາຂອງລາວມີຄວາມຄ້າຍຄືກັບອັກສອນທໍາຂອງສິບສອງພັນນາ ລ້ານນາ ຊຽງຕຸງ ໂດຍມີຈຸດທີ່ຂຽນຕ່າງກັນແລະຂຽນຄືກັນ
໒. ອັກສອນລາວເດີມ ເປັນອັກສອນທີ່ເກີດລຸນອັກສອນທໍາແລະມີການນໍາໃຊ້ມາຈົນເຖິງປັດຈຸບັນ ໂດຍມີການປ່ຽນແປງອັກຂະຫຼະວິທີຫຼາຍຄັ້ງ
ພະຍັນຊະນະ
[ດັດແກ້]ພະຍັນຊະນະລາວປັດຈຸບັນ
[ດັດແກ້]ພະຍັນຊະນະລາວໃນປັດຈຸບັນມີ 33 ຕົວ ໂດຍແບ່ງເປັນ
໑. ພະຍັນຊະນະເຄົ້າ 27 ຕົວ ແບ່ງເປັນ 3 ໝວດຄື ອັກສອນສູງ 6 ຕົວ ອັກສອນກາງ 8 ຕົວແລະອັກສອນຕໍ່າ 13 ຕົວ
໒. ພະຍັນຊະນະປະສົມ 6 ຕົວ
| ອັກສອນກາງ | ອັກສອນສູງ | ອັກສອນຕ່ຳ | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| ກ ໄກ່ [k] | ຂ ໄຂ່ [kʰ] | ຄ ຄວາຍ [kʰ] | ງ ງົວ [ŋ] | |||
| ຈ ຈອກ [t͡ɕ] | ສ ເສືອ [s] | ຊ ຊ້າງ [s] | ຍ ຍຸງ [ɲ] | |||
| ດ ເດັກ [d] | ຕ ຕາ [t] | ຖ ຖົງ [tʰ] | ທ ທຸງ [tʰ] | ນ ນົກ [n] | ||
| ບ ແບ້ [b] | ປ ປາ [p] | ຜ ເຜິ້ງ [pʰ] | ຝ ຝົນ [f] | ພ ພູ [pʰ] | ຟ ໄຟ [f] | ມ ແມວ [m] |
| ຢ ຢາ [j] | ຣ ຣາດາ [r] | ລ ລີງ [l] | ວ ວີ [w] | |||
| ອ ໂອ [ʔ] | ຫ ຫ່ານ [h] | ຮ ເຮືອນ [h] | ||||
| ອັກສອນສູງ | |||||
| ຫງ [ŋ] | ຫຍ [ɲ] | ຫນ [n] | ຫມ [m] | ຫລ [l] | ຫວ [w] |
| ໜ | ໝ | ຫຼ | |||
ພະຍັນຊະນະລາວທີ່ຄວນໃຊ້ຄືນ
[ດັດແກ້]
ນອກຈາກທີ່ກ່າວມານັ້ນ ຍັງມີພະຍັນຊະນະອີກ 14 ໂຕທີ່ໃຊ້ໃນການຂຽນຄໍາທີ່ມາຈາກພາສາປາລີ-ພາສາສັນສະກິດ ເຊິ່ງມີຄວາມໃກ້ຄຽງກັບພະຍັນຊະນະໄທແລະຮຽກຮ້ອງຕ້ອງການໃຫ້ໃຊ້ຂຽນພາສາທາງລັດຖະການໃນປັດຈຸບັນ [2]
| ຕົວລາວ | ຕົວໄທ | ຕົວລາວ | ຕົວໄທ |
|---|---|---|---|
| ຆ [kʰ] | ฆ | ຒ [tʰ] | ฒ |
| ຉ [s] | ฉ | ຓ [n] | ณ |
| ຌ [s] | ฌ | ຘ [tʰ] | ธ |
| ຎ [ɲ] | ญ | ຠ [pʰ] | ภ |
| ຏ [d]/[t] | ฏ | ຨ [s] | ศ |
| ຐ [tʰ] | ฐ | ຩ [s] | ษ |
| ຑ [tʰ]/[d] | ฑ | ຬ [l] | ฬ |
ສະຫຼະ
[ດັດແກ້]ສະຫຼະລາວໃນປັດຈຸບັນມີ 28 ຕົວແບ່ງເປັນ
ສະຫຼະແບ່ງຕາມລັກສະນະການປະກອບ
[ດັດແກ້]໑. ສະຫຼະເຄົ້າ 18 ຕົວ
໒. ສະຫຼະປະສົມ 6 ຕົວ
໓. ສະຫຼະພິເສດ 4 ຕົວ
| ສະຫຼະເຄົ້າ | ສະຫຼະປະສົມ | ສະຫຼະພິເສດ | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ບໍ່ມີຕົວສະກົດ | ມີຕົວສະກົດ | IPA | ບໍ່ມີຕົວສະກົດ | ມີຕົວສະກົດ | IPA | ບໍ່ມີຕົວສະກົດ | ມີຕົວສະກົດ | IPA |
| -ະ | -ັ- | [a] | ເ-ັຍ ມາຈາກ -ິ + -ະ | -ັຽ- | [ia] | ໃ- ມາຈາກ -ະ + ຍ | [aj] | |
| -າ | -າ- | [aː] | ເ-ຍ ມາຈາກ -ີ + -າ | -ຽ- | [iːa] | ໄ- ມາຈາກ -ະ + ຍ | [aj] | |
| -ິ | -ິ- | [i] | ເ-ຶອ ມາຈາກ -ຸ + -ະ | ເ-ຶອ- | [ɯa] | -ຳ ມາຈາກ -ະ + ມ | [am] | |
| -ີ | -ີ- | [iː] | ເ-ືອ ມາຈາກ -ູ + -າ | ເ-ືອ- | [ɯːa] | ເ-ົາ ມາຈາກ -ະ + ວ | [aw] | |
| -ຶ | -ຶ- | [ɯ] | -ົວະ ມາຈາກ -ຶ + -ະ | -ັວ- | [ua] | |||
| -ື | -ື- | [ɯː] | -ົວ ມາຈາກ -ື + -າ | -ວ- | [uːa] | |||
| -ຸ | -ຸ- | [u] | ||||||
| -ູ | -ູ- | [uː] | ||||||
| ເ-ະ | ເ-ັ- | [e] | ||||||
| ເ- | ເ-- | [eː] | ||||||
| ແ-ະ | ແ-ັ- | [ɛ] | ||||||
| ແ- | ແ-- | [ɛː] | ||||||
| ໂ-ະ | -ົ-[3], ໂ-ັ-[4] | [o] | ||||||
| ໂ- | ໂ-- | [oː] | ||||||
| ເ-າະ | -ັອ- | [ɔ] | ||||||
| -ໍ | -ອ- | [ɔː] | ||||||
| ເ-ິ | ເ-ິ- | [ɤ] | ||||||
| ເ-ີ | ເ-ີ- | [ɤː] | ||||||
ສະຫຼະແບ່ງຕາມລັກສະນະການອອກສຽງ
[ດັດແກ້]໑. ສະຫຼະສຽງສັ້ນ 16 ຕົວ
໒. ສະຫຼະສຽງຍາວ 14 ຕົວ
| ສະຫຼະສຽງສັ້ນ | ສະຫຼະສຽງຍາວ | ||||
|---|---|---|---|---|---|
| ບໍ່ມີຕົວສະກົດ | ມີຕົວສະກົດ | IPA | ບໍ່ມີຕົວສະກົດ | ມີຕົວສະກົດ | IPA |
| -ະ | -ັ- | [a] | -າ | -າ- | [aː] |
| -ິ | -ິ- | [i] | -ີ | -ີ- | [iː] |
| -ຶ | -ຶ- | [ɯ] | -ື | -ື- | [ɯː] |
| -ຸ | -ຸ- | [u] | -ູ | -ູ- | [uː] |
| ເ-ະ | ເ-ັ- | [e] | ເ- | ເ-- | [eː] |
| ແ-ະ | ແ-ັ- | [ɛ] | ແ- | ແ-- | [ɛː] |
| ໂ-ະ | -ົ-[5], ໂ-ັ-[6] | [o] | ໂ- | ໂ-- | [oː] |
| ເ-າະ | -ັອ- | [ɔ] | -ໍ | -ອ- | [ɔː] |
| ເ-ິ | ເ-ິ- | [ɤ] | ເ-ີ | ເ-ີ- | [ɤː] |
| ເ-ັຍ | -ັຽ- | [ia] | ເ-ຍ | -ຽ- | [iːa] |
| ເ-ຶອ | ເ-ຶອ- | [ɯa] | ເ-ືອ | ເ-ືອ- | [ɯːa] |
| -ົວະ | -ັວ- | [ua] | -ົວ | -ວ- | [uːa] |
| ໃ- | [aj] | ||||
| ໄ- | [aj] | ||||
| -ຳ | [am] | ||||
| ເ-ົາ | [aw] | ||||
ວັນນະຍຸດ
[ດັດແກ້]ວັນນະຍຸດລາວມີ 4 ຮູບ 5 ສຽງ ດັ່ງນີ້
ຮູບວັນນະຍຸດ
[ດັດແກ້]ວັນນະຍຸດໃນພາສາລາວມີ 4 ຮູບ ດັ່ງນີ້
ໄມ້ເອກ (-່), ໄມ້ໂທ (-້), ໄມ້ຕີ (-໊) ແລະ ໄມ້ຈັດຕະວາ (-໋)
ຢ່າງໃດກໍຕາມ ໃນອະດີດ ມີວັນນະຍຸດຢູ່ພຽງ 2 ຮູບ ຄື ໄມ້ເອກ (-່) ແລະ ໄມ້ໂທ (-້)[7]
ສຽງວັນນະຍຸດ
[ດັດແກ້]ສຽງວັນນະຍຸດລາວຕາມລະດັບມາດຕະຖານມີ 5 ສຽງ ດັ່ງນີ້
- ສຽງສາມັນ ແບ່ງເປັນ 2 ສຽງຄື ສຽງສາມັນສູງ (ສຽງສູງສະເໝີ) ແລະ ສຽງສາມັນຕໍ່າ (ສຽງຕໍ່າສະເໝີ)
- ສຽງເອກ (ສຽງກາງສະເໝີ)
- ສຽງໂທ (ສຽງສູງຕົກ)
- ສຽງຕີ (ສຽງກາງຕົກ)
- ສຽງຈັດຕະວາ (ສຽງຕໍ່າຂຶ້ນສູງ)
ການຜັນສຽງວັນນະຍຸດ
[ດັດແກ້]ໂດຍທົ່ວໄປ ພາສາລາວແຕ່ລະພະຍາງຈະຜັນວັນນະຍຸດໄດ້ 5 ສຽງ ໂດຍການຜັນສຽງວັນນະຍຸດຕ້ອງພິຈາລະນາລັກສະນະ 3 ຢ່າງຄື ຕົວແກນ (ອັກສອນສູງ ອັກສອນກາງ ອັກສອນຕໍ່າ) ພະຍາງ (ພະຍາງເປັນ ພະຍາງຕາຍ) ແລະ ສຽງສະຫຼະ (ສຽງສັ້ນ ສຽງຍາວ)
| ຕົວແກນ-ພະຍາງ-ສຽງສະຫຼະ | ສຽງສາມັນ | ສຽງເອກ | ສຽງໂທ | ສຽງຕີ | ສຽງຈັດຕະວາ | ພື້ນສຽງ |
|---|---|---|---|---|---|---|
| ອັກສອນກາງ ພະຍາງເປັນ ສຽງຍາວ | ກາ | ກ່າ | ກ້າ | ກ໊າ | ກ໋າ | ສຽງສາມັນ |
| ອັກສອນກາງ ພະຍາງເປັນ ສຽງສັ້ນ | ກັນ | ກັ່ນ | ກັ້ນ | ກັ໊ນ | ກັ໋ນ | ສຽງສາມັນ |
| ອັກສອນກາງ ພະຍາງຕາຍ ສຽງສັ້ນ | ກະ | ກ໊ະ | ກ້ະ | - | ກ໋ະ | ສຽງສາມັນ |
| ອັກສອນກາງ ພະຍາງຕາຍ ສຽງຍາວ | - | ກ໊າດ | ກ້າດ | ກາດ | ກ໋າດ | ສຽງຕີ |
| ອັກສອນສູງ ພະຍາງເປັນ ສຽງຍາວ | - | ຂ່າ | - | ຂ້າ | ຂາ | ສຽງຈັດຕະວາ |
| ອັກສອນສູງ ພະຍາງເປັນ ສຽງສັ້ນ | - | ຂັ່ນ | - | ຂັ້ນ | ຂັນ | ສຽງຈັດຕະວາ |
| ອັກສອນສູງ ພະຍາງຕາຍ ສຽງສັ້ນ | ຂະ | - | - | - | - | ສຽງສາມັນ |
| ອັກສອນສູງ ພະຍາງຕາຍ ສຽງຍາວ | - | - | - | ຂາດ | - | ສຽງຕີ |
| ອັກສອນຕໍ່າ ພະຍາງເປັນ ສຽງຍາວ | ຄາ | ຄ່າ | ຄ້າ | - | - | ສຽງສາມັນ |
| ອັກສອນຕໍ່າ ພະຍາງເປັນ ສຽງສັ້ນ | ຄັນ | ຄັ່ນ | ຄັ້ນ | - | - | ສຽງສາມັນ |
| ອັກສອນຕໍ່າ ພະຍາງຕາຍ ສຽງສັ້ນ | - | ຄະ | - | - | - | ສຽງເອກ |
| ອັກສອນຕໍ່າ ພະຍາງຕາຍ ສຽງຍາວ | - | - | ຄາດ | - | ຄ໋າດ | ສຽງໂທ |
ພະຍາງເປັນຂອງອັກສອນກາງແລະອັກສອນຕໍ່າ ບໍ່ວ່າຈະເປັນສະຫຼະສຽງສັ້ນຫຼືສະຫຼະສຽງຍາວກໍຜັນວັນຍຸດແບບດຽວກັນແລະມີພື້ນສຽງຄືກັນ ລວມທັງພະຍາງເປັນຂອງອັກສອນສູງ ບໍ່ວ່າຈະເປັນສະຫຼະສຽງສັ້ນຫຼືສະຫຼະສຽງຍາວກໍຜັນວັນຍຸດແບບດຽວກັນແລະມີພື້ນສຽງຄືກັນ ແຕ່ມີຜັນໄດ້ໜ້ອຍກວ່າ 2 ສຽງ
ຕົວເລກ
[ດັດແກ້]ຕົວເລກທີ່ເປັນອັກສອນລາວເອີ້ນວ່າ ເລກລາວ ມີລັກສະນະດັ່ງນີ້
| ຕົວເລກລາວ | ຕົວເລກອາຣະບິກ | ຄຳອ່ານ |
|---|---|---|
| ໐ | 0 | ສູນ |
| ໑ | 1 | ໜຶ່ງ |
| ໒ | 2 | ສອງ |
| ໓ | 3 | ສາມ |
| ໔ | 4 | ສີ່ |
| ໕ | 5 | ຫ້າ |
| ໖ | 6 | ຫົກ |
| ໗ | 7 | ເຈັດ |
| ໘ | 8 | ແປດ |
| ໙ | 9 | ເກົ້າ |
ວິທີການບອກຈໍານວນແລະນັບເລກໃຊ້ລະບົບດຽວກັບເລກຮິນດູ-ອາຣະບິກອື່ນ ໆ
ເຄື່ອງໝາຍວັກຕອນ
[ດັດແກ້]ເບິ່ງໄດ້ທີ່ບົດຄວາມ ເຄື່ອງໝາຍວັກ
ອ້າງອີງ
[ດັດແກ້]- ↑ ສິລາ ວີຣະວົງສ໌, ມະຫາ. (1935). ໄວຍາກຣນ໌ລາວ (໑) ອັກຂຣະວິທີ. ໂຮງພິມພ໌ເອກສ໌ແຕຼມໂອຣຽງ.
- ↑ Rajan, V., Mitchell, B., Jansche, M., Brawer, S. (2017). L2/17-106 "Proposal to Encode Lao Characters for Pali".
- ↑ ເມື່ອ ກ ດ ບ ງ ມ ນ ສະກົດ
- ↑ ເມື່ອ ຍ ວ ສະກົດ
- ↑ ເມື່ອ ກ ດ ບ ງ ມ ນ ສະກົດ
- ↑ ເມື່ອ ຍ ວ ສະກົດ
- ↑ ສິລາ ວີຣະວົງສ໌, ມະຫາ. (1935). ໄວຍາກຣນ໌ລາວ (໑) ອັກຂຣະວິທີ. ໂຮງພິມພ໌ເອກສ໌ແຕຼມໂອຣຽງ.
- ສິລາ ວີຣະວົງສ໌, ມະຫາ. (1935). ໄວຍາກຣນ໌ລາວ (໑) ອັກຂຣະວິທີ. ໂຮງພິມພ໌ເອກສ໌ແຕຼມໂອຣຽງ.
- ພູມີ ວົງວິຈິດ. (1967). ໄວຍາກອນລາວ. ພິມເທື່ອທີ 1. ພະແນກສຶກສາສູນກາງ.
- ຄນະກັມມະການວັນນະຄະດີ. (1968). ໄວຍາກອນລາວ ພາກ ໑ ອັກຂຣະວິທີ. ພິມເທື່ອທີ 6. ວຽງຈັນທນ໌:ຄນະກັມມະການວັນນະຄະດີ.
- ສິລາ ວີຣະວົງສ໌, ມະຫາ. (1962). ຫລັກພາສາລາວ. ພິມເທື່ອທີ 1.
- ສະຖາບັນຄົ້ນຄວ້າວິທະຍາສາດການສຶກສາ (ສສກ). (2021). ໄວຍາກອນລາວປັດຈຸບັນ ພາກອັກຂະຫຼະວິທີ. ວຽງຈັນ:ໂຮງພິມລາວຢູນິພຣິນ ຈຳກັດ