ວັນນະຄະດີ
ວັນນະຄະດີ (Literature) ແມ່ນວິຈິດສິນຮູບແບບໜຶ່ງທີ່ນຳໃຊ້ພາສາ ແລະ ຕົວອັກສອນເປັນສື່ກາງໃນການສ້າງສັນຜົນງານ ເພື່ອສະທ້ອນໃຫ້ເຫັນເຖິງພຶດຕິກຳ, ແນວຄິດ, ອາລົມຈິດ ແລະ ພາບພົດຂອງສັງຄົມ. ວັນນະຄະດີບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ການບັນທຶກຂໍ້ຄວາມທົ່ວໄປ, ແຕ່ແມ່ນການຮຽບຮຽງຖ້ອຍຄຳຢ່າງມີສິລະປະ (Literary Artistry) ເຊິ່ງຕ້ອງປະກອບດ້ວຍຄຸນລັກສະນະສຳຄັນ ຄື: ການນຳໃຊ້ພາສາທີ່ສະຫຼະສະຫຼວຍ, ການສ້າງຈິນຕະນາການທີ່ເລິກເຊິ່ງ ແລະ ການມີເນື້ອຫາທີ່ຊົງຄຸນຄ່າທາງດ້ານແນວຄິດ.[1]
ການຈຳແນກປະເພດຕາມເນື້ອຫາ ແລະ ຮູບແບບ
[ດັດແກ້]ໃນວົງການວັນນະຄະດີສາກົນ, ເພິ່ນໄດ້ຈັດແບ່ງປະເພດວັນນະຄະດີອອກເປັນຫຼາຍມິຕິ ດັ່ງນີ້:
- ແບ່ງຕາມຮູບແບບການປະພັນ (Based on Form):
- ບົດຮ້ອຍແກ້ວ (Prose): ແມ່ນການຂຽນທີ່ມີໂຄງສ້າງຕາມພາສາປົກກະຕິ ແຕ່ເນັ້ນຄວາມປານີດທາງດ້ານສຳນວນ. ລວມມີ ບັນເທີງຄະດີ (Fiction) ເຊັ່ນ ນະວະນິຍາຍ (Novels) ແລະ ສາລະຄະດີ (Non-fiction) ເຊັ່ນ ບົດວິຈານ (Critical Essays).
- ບົດຮ້ອຍກອງ (Poetry): ແມ່ນການປະພັນທີ່ບັງຄັບສຳຜັດ (Rhyme) ແລະ ຈັງຫວະ (Meter) ເພື່ອສ້າງຄວາມໄພເລາະ ແລະ ຄວາມກິນໃຈ.
- ແບ່ງຕາມລັກສະນະເນື້ອຫາ (Based on Genre):
- ມະຫາກາບ (Epic): ບົດປະພັນຂະໜາດຍາວທີ່ພັນລະນາເຖິງວິລະກຳ ຫຼື ເຫດການປະຫວັດສາດທີ່ຍິ່ງໃຫຍ່.
- ນາຕະລັກກຳ (Drama): ຜົນງານທີ່ຂຽນຂຶ້ນເພື່ອໃຊ້ໃນການສະແດງເທິງເວທີ ໂດຍເນັ້ນການສົນທະນາ (Dialogue) ແລະ ການຂັດແຍ້ງ (Conflict).
- ເນື້ອຮ້ອງສີລະປະ (Lyric): ບົດປະພັນສັ້ນໆ ທີ່ເນັ້ນການຖ່າຍທອດຄວາມຮູ້ສຶກສ່ວນຕົວ ແລະ ອາລົມພາຍໃນຂອງຜູ້ປະພັນ.
ອົງປະກອບ ແລະ ສຸນທະລີຍະພາບ
[ດັດແກ້]ວັນນະຄະດີທີ່ມີຄຸນນະພາບສູງ ຕ້ອງມີການປະສານສົມທົບລະຫວ່າງອົງປະກອບຫຼັກ 3 ປະການ:[2]
- ຮູບການ (Form): ການເລືອກໃຊ້ສັນຍະລັກ, ໂຄງສ້າງ ແລະ ເຕັກນິກການແຕ່ງທີ່ເໝາະສົມກັບປະເພດຜົນງານ.
- ເນື້ອໃນ (Content): ສາລະສຳຄັນທີ່ຜູ້ປະພັນຕ້ອງການສື່ສານ, ບໍ່ວ່າຈະເປັນປັດຊະຍາຊີວິດ, ການວິພາກວິຈານສັງຄົມ ຫຼື ການຊອກຫາຄວາມຈິງຂອງມະນຸດ.
- ສິລະປະການແຕ່ງ (Literary Style): ສຳນວນພາສາສະເພາະຕົວຂອງຜູ້ຂຽນ (Diction) ທີ່ເຮັດໃຫ້ຜົນງານມີເອກະລັກ ແລະ ມີພະລັງໃນການໂນ້ມນ້າວຈິດໃຈ.
ບົດບາດຂອງວັນນະຄະດີຕໍ່ອາລິຍະທຳ
[ດັດແກ້]ວັນນະຄະດີຖືເປັນ "ແວ່ນແຍງ" (Mirror) ຂອງຍຸກສະໄໝ ຍ້ອນມັນເຮັດໜ້າທີ່ສຳຄັນດັ່ງນີ້:[3]
- ການອະນຸລັກວັດທະນະທຳ: ເປັນເຄື່ອງມືໃນການບັນທຶກ ແລະ ສົ່ງຕໍ່ມໍລະດົກທາງປັນຍາຈາກຍຸກໜຶ່ງໄປສູ່ອີກຍຸກໜຶ່ງ.
- ການຍົກລະດັບມະໂນທຳ: ຊ່ວຍໃຫ້ມະນຸດເກີດຄວາມເຂົ້າອົກເຂົ້າໃຈ (Empathy) ຕໍ່ເພື່ອນມະນຸດດ້ວຍກັນ ຜ່ານການສຶກສາຊີວິດຂອງຕົວລະຄອນ.
- ການພັດທະນາພາສາ: ວັນນະຄະດີທີ່ດີເດັ່ນ ມັກຈະເປັນຕົ້ນກຳເນີດຂອງຄຳສັບ ແລະ ສຳນວນໃໝ່ໆ ທີ່ເຮັດໃຫ້ພາສາຊາດມີຄວາມອຸດົມສົມບູນຂຶ້ນ.