ສາລານຸກົມ
ສາລານຸກົມ (ອັງກິດ: encyclopedia) ແມ່ນ ເອກະສານ ຫຼື ແຫຼ່ງຮວບຮວມຄວາມຮູ້ທີ່ໃຫ້ຄໍາອະທິບາຍກ່ຽວກັບທຸກໆສາຂາວິຊາ ຫຼື ອາດຈະເນັ້ນໜັກໃສ່ສາຂາວິຊາໃດໜຶ່ງໂດຍສະເພາະ. ສາລານຸກົມຈະຖືກແບ່ງອອກເປັນຫົວຂໍ້ຕ່າງໆທີ່ຈັດລຽງຕາມລໍາດັບຕົວອັກສອນ (Alphabetical order) ຫຼື ຕາມລະບົບໝວດໝູ່ (Thematic order) ເພື່ອໃຫ້ງ່າຍຕໍ່ການຄົ້ນຄວ້າ ແລະ ສຶກສາ.[1]
ຄໍາວ່າ "ສາລານຸກົມ" ໃນພາສາລາວເປັນຄໍາປະສົມລະຫວ່າງ "ສາລະ" (ເນື້ອຫາ, ປະໂຫຍດ, ແກ່ນສານ) ແລະ "ອານຸກົມ" (ລໍາດັບ, ໝວດໝູ່), ໝາຍເຖິງການຈັດລໍາດັບເນື້ອຫາຄວາມຮູ້ຢ່າງເປັນລະບົບ. ສ່ວນໃນພາສາອັງກິດ "encyclopedia" ແມ່ນມີຮາກເຫງົ້າມາຈາກພາສາເກຣັກບູຮານ ຄໍາວ່າ ἐγκύκλιος παιδεία (enkyklios paideia) ເຊິ່ງແປວ່າ "ການສຶກສາທີ່ກວ້າງຂວາງ" ຫຼື "ລະບົບຄວາມຮູ້ຮອບດ້ານ".[2]
ປະຫວັດສາດ
[ດັດແກ້]ຍຸກບູຮານ ແລະ ຍຸກກາງ
[ດັດແກ້]ຄວາມພະຍາຍາມໃນການຮວບຮວມຄວາມຮູ້ຂອງມະນຸດມີມາຕັ້ງແຕ່ຍຸກບູຮານ. ຜົນງານທີ່ໄດ້ຮັບການຍອມຮັບວ່າເປັນສາລານຸກົມເຫຼັ້ມທໍາອິດຂອງໂລກແມ່ນ Naturalis Historia (ປະຫວັດສາດທໍາມະຊາດ) ທີ່ຂຽນໂດຍ ພລິນີ ຜູ້ອາວຸໂສ (Pliny the Elder) ນັກປາດຊາວໂຣມັນໃນສະຕະວັດທີ 1 (ຄ.ສ. 77). ປຶ້ມນີ້ມີທັງໝົດ 37 ເຫຼັ້ມ, ຮວບຮວມຄວາມຮູ້ກ່ຽວກັບທໍາມະຊາດ, ພູມສາດ, ດາລາສາດ, ແລະ ການແພດວິທະຍາໃນຍຸກນັ້ນ.[3]
ໃນປະເທດຈີນ, ການຮວບຮວມຄວາມຮູ້ກໍມີປະຫວັດສາດຍາວນານເຊັ່ນກັນ. ສາລານຸກົມທີ່ໃຫຍ່ທີ່ສຸດໃນຍຸກບູຮານຂອງຈີນຄື ສາລານຸກົມຢົງເລີ້ (Yongle Encyclopedia; ຈີນ: 永樂大典) ທີ່ຖືກຮວບຮວມຂຶ້ນໃນລາຊະວົງໝິງລະຫວ່າງປີ ຄ.ສ. 1403–1408 ໂດຍມີເນື້ອຫາຫຼາຍກວ່າ 22,000 ເຫຼັ້ມຍ່ອຍ, ແຕ່ໜ້າເສຍດາຍທີ່ຜົນງານສ່ວນໃຫຍ່ໄດ້ຖືກທໍາລາຍໄປໃນສະໄໝສົງຄາມ.[4]
ຍຸກຮຸ່ງເຮືອງທາງປັນຍາ (Enlightenment)
[ດັດແກ້]ຮູບແບບຂອງສາລານຸກົມສະໄໝໃໝ່ໄດ້ເລີ່ມຕົ້ນຂຶ້ນໃນສະຕະວັດທີ 18 ໂດຍເນັ້ນການຈັດລຽງຕາມຕົວອັກສອນ ແລະ ມີການອະທິບາຍວິເຄາະຢ່າງເລິກເຊິ່ງໂດຍຜູ້ຊ່ຽວຊານ. ຜົນງານທີ່ສໍາຄັນທີ່ສຸດໃນຍຸກນີ້ຄື Encyclopédie ຂອງຝຣັ່ງ (ຄ.ສ. 1751–1772) ທີ່ແກ້ໄຂໂດຍ ເດນີ ດີເດໂຣ (Denis Diderot) ແລະ ຊອງ ເລີ ຣົງ ດາລັມແບຣ (Jean le Rond d'Alembert). ສາລານຸກົມຫົວນີ້ບໍ່ພຽງແຕ່ຮວບຮວມຄວາມຮູ້ເທົ່ານັ້ນແຕ່ຍັງເປັນເຄື່ອງມືໃນການເຜີຍແຜ່ແນວຄິດວິທະຍາສາດ ແລະ ເສລີພາບ, ເຊິ່ງມີອິດທິພົນຢ່າງຫຼວງຫຼາຍຕໍ່ການປະຕິວັດຝຣັ່ງ.[5]
ຕໍ່ມາໃນປີ ຄ.ສ. 1768, ສາລານຸກົມພາສາອັງກິດທີ່ມີຊື່ສຽງທີ່ສຸດ ໃນໂລກຄື ສາລານຸກົມບຣິແທນນິກາ (Encyclopædia Britannica) ໄດ້ຖືກຈັດພິມຂຶ້ນຄັ້ງທໍາອິດທີ່ເມືອງ ເອແດມບວກ ປະເທດເອກົດ ແລະ ໄດ້ກາຍເປັນສາລານຸກົມ ມາດຕະຖານທີ່ໄດ້ຮັບຄວາມນິຍົມມາເປັນເວລາຫຼາຍຮ້ອຍປີ.[6]
ຍຸກດິຈິຕອນ ແລະ ສາລານຸກົມອອນລາຍ
[ດັດແກ້]ໃນທ້າຍສະຕະວັດທີ 20, ຄວາມກ້າວໜ້າທາງເຕັກໂນໂລຊີຄອມພິວເຕີ ເຮັດໃຫ້ສາລານຸກົມປ່ຽນຮູບແບບຈາກປຶ້ມເປັນສື່ດິຈິຕອນ ເຊັ່ນ CD-ROM ໂດຍມີສາລານຸກົມ Microsoft Encarta (ຄ.ສ. 1993) ເປັນຕົວຢ່າງສໍາຄັນທີ່ໄດ້ຮັບຄວາມນິຍົມໃນຍຸກນັ້ນ.
ໃນປີ ຄ.ສ. 2001, ການກໍາເນີດຂອງ ວິກິພີເດຍ (Wikipedia) ໄດ້ປະຕິວັດວົງການສາລານຸກົມຢ່າງສິ້ນເຊີງໂດຍການເປັນສາລານຸກົມເນື້ອຫາເສລີ ທີ່ເປີດໂອກາດໃຫ້ອາສາສະໝັກທົ່ວໂລກສາມາດເຂົ້າຂຽນ, ແກ້ໄຂ ແລະ ປັບປຸງຂໍ້ມູນຮ່ວມກັນໄດ້ແບບທັນທີ. ວິກິພີເດຍໄດ້ກາຍເປັນສາລານຸກົມທີ່ໃຫຍ່ທີ່ສຸດ ແລະ ມີຜູ້ເຂົ້າຊົມຫຼາຍທີ່ສຸດໃນປະຫວັດສາດຂອງມະນຸດສະທໍາ.[7]
ປະເພດຂອງສາລານຸກົມ
[ດັດແກ້]ສາລານຸກົມໃນປະຈຸບັນສາມາດແບ່ງອອກເປັນ 2 ປະເພດຫຼັກໆຕາມ ຂອບເຂດຂອງເນື້ອຫາ:[8]
- ສາລານຸກົມທົ່ວໄປ (General Encyclopedia): ຮວບຮວມຄວາມຮູ້ໃນທຸກໆດ້ານຂອງມະນຸດເໝາະສໍາລັບຜູ້ອ່ານທົ່ວໄປທີ່ຕ້ອງການຂໍ້ມູນພື້ນຖານ ແລະ ຄວາມຮູ້ຮອບຕົວ, ເຊັ່ນວິກິພີເດຍ ຫຼື ສາລານຸກົມ ບຣິແທນນິກາ.
- ສາລານຸກົມສະເພາະທາງ (Specialized Encyclopedia): ເນັ້ນໃສ່ສາຂາວິຊາໃດໜຶ່ງໂດຍສະເພາະເພື່ອໃຫ້ຂໍ້ມູນທີ່ເລິກເຊິ່ງ, ລະອຽດ ແລະ ເໝາະສໍາລັບຜູ້ຊ່ຽວຊານ, ນັກວິໄຈ ຫຼື ນັກສຶກສາ, ເຊັ່ນ ສາລານຸກົມປັດຊະຍາ (Stanford Encyclopedia of Philosophy) ຫຼື ສາລານຸກົມທາງການແພດ.
ຄວາມແຕກຕ່າງລະຫວ່າງ ສາລານຸກົມ ແລະ ວັດຈະນານຸກົມ
[ດັດແກ້]ເຖິງແມ່ນວ່າສາລານຸກົມ ແລະ ວັດຈະນານຸກົມ ຈະມີການຂັດລຽງຕາມຕົວອັກສອນຄືກັນ, ແຕ່ມີຈຸດປະສົງຕ່າງກັນດັ່ງນີ້:
- ວັດຈະນານຸກົມ (Dictionary): ເນັ້ນໃສ່ເລື່ອງຂອງຄໍາສັບ, ໃຫ້ຄວາມໝາຍ, ການອອກສຽງ, ຮາກຄໍາ ແລະ ວິທີການໃຊ້ຄໍາສັບນັ້ນໆ.
- ສາລານຸກົມ (Encyclopedia): ເນັ້ນໃສ່ເນື້ອຫາ ແລະ ເລື່ອງລາວຂອງສິ່ງນັ້ນໆຢ່າງລະອຽດ, ອະທິບາຍເຖິງຄວາມເປັນມາ, ເຫດແລະຜົນ ແລະ ຂໍ້ມູນທາງສະຖິຕິ ທີ່ກ່ຽວຂ້ອງໂດຍບໍ່ໄດ້ເນັ້ນໃສ່ຕົວຄໍາສັບພຽງຢ່າງດຽວ.
ເອກະສານອ້າງອີງ
[ດັດແກ້]- ↑ Encyclopædia Britannica (2020). "Encyclopedia". In Encyclopædia Britannica Online. Retrieved May 19, 2026.
- ↑ Collison, Robert (1966). Encyclopedias: Their History Throughout the Ages (2nd ed.). New York: Hafner. p. 4-6.
- ↑ Pliny the Elder (1938). Natural History. Translated by Harris Rackham. Harvard University Press.
- ↑ Needham, Joseph (1986). Science and Civilization in China: Volume 5. Cambridge University Press. p. 102.
- ↑ Darnton, Robert (1979). The Business of Enlightenment: A Publishing History of the Encyclopédie, 1775-1800. Harvard University Press. ISBN 0-674-08785-6.
- ↑ Yeo, Richard (2001). Encyclopaedic Visions: Scientific Dictionaries and Enlightenment Culture. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-65191-2.
- ↑ Greenstein, Shane; Devereux, Tom (2012). "Is Wikipedia Biased?". American Economic Journal: Microeconomics, 4(4), 34-38. doi:10.1257/mic.4.4.34.
- ↑ Walsh, S. Padraig (1968). Anglo-American General Encyclopedias: A Historical Bibliography, 1703-1967. New York: Bowker. p. 12-15.