ວິກິພີເດຍ:ທົດລອງຂຽນ

ເມືອງມຸກດາຫານ, ເມືອງບັງມຸກ
1770–1898
ເມືອງຫຼວງ	ເມືອງຫຼວງໂພນສິມ (ຝັ່ງຊ້າຍແມ່ນໍ້າຂອງ) (ເມືອງຂອງເຈົ້າຈັນສຸລິຍະວົງ ແລະເຈົ້າກິນລີ ລະຫວ່າງ ຄ.ສ. 1713–1770) ເມືອງມຸກດາຫານ (ຝັ່ງຂວາແມ່ນໍ້າຂອງ) ເລີ່ມສ້າງ ຄ.ສ 1767 (ຕັ້ງແຕ່ ຄ.ສ. 1770–1898)
ສາສະໜາ	ພຸດ, ຜີ (ເຈົ້າແມ່ສອງນາງ ຜີມະເຫສັກ ປະຈຳເມືອງ)
ການປົກຄອງ	ອາຍາສີ່ ມົນທົນເທສາພິບານ (ພາຍຫຼັງ)(ຄ.ສ.1897-1898)
ພະມະຫາກະສັດ
• ຄ.ສ. 1713–1776 (ອານາຈັກຈຳປາສັກ ສູນເສຍເອກະລາດປີ ຄ.ສ 1776)	ສົມເດັດພະເຈົ້າສ້ອຍສີສະມຸດພຸດທາງກູນ ແລະສົມເດັດພະພຸດທະເຈົ້າອົງຫຼວງ ໄຊຍະກຸມານ
• ຄ.ສ. 1778–1782	ສົມເດັດພະເຈົ້າຕາກສິນມະຫາລາດ (ລາຊະວົງທົນບຸຣີ)
• ຄ.ສ. 1782–1809	ພະບາດສົມເດັດພະພຸດທະຍອດຟ້າຈຸລາໂລກມະຫາລາດ (ລາຊະວົງຈັກກີ)
• ຄ.ສ. 1809–1824	ພະບາດສົມເດັດພະພຸດທະເລີດຫຼ້ານະພາໄລ
• ຄ.ສ. 1824–1851	ພະບາດສົມເດັດພະນັ່ງເກົ້າເຈົ້າຢູ່ຫົວ
• ຄ.ສ. 1851–1868	ພະບາດສົມເດັດພະຈອມເກົ້າເຈົ້າຢູ່ຫົວ
• ຄ.ສ. 1868–1898	ພະບາດສົມເດັດພະຈຸລະຈອມເກົ້າເຈົ້າຢູ່ຫົວ
ເຈົ້າເມືອງ
• ຄ.ສ. 1770	ເຈົ້າຈັນສຸລິຍະວົງ (ປົກຄອງ ຄ.ສ. 1713-ບໍ່ປາກົດ)
• ຄ.ສ. 1770–1804	ພະຍາຈັນທອນສີສຸລາດອຸປະຣາຊາມັນທາຕຸລາດ (ເຈົ້າກິນລີ) ເຈົ້າຈັນກິນລີ
• ຄ.ສ. 1805–1840	ພະຍາຈັນສຸລິຍະວົງ (ກິ່ງ)
• ຄ.ສ. 1841–1862	ພະຈັນສຸລິຍະວົງ (ພົມ)
• ຄ.ສ. 1865–1869	ເຈົ້າຈັນທອນເທບສຸລິຍະວົງດຳລົງລັດສີມາມຸກດາຫານາທິບໍດີ (ເຈົ້າໜູ)
• ຄ.ສ. 1870–1879	ພະຈັນສຸລິຍະວົງ (ຄຳ)
• ຄ.ສ. 1879–1887	ພະຈັນສຸລິຍະວົງ (ບຸນເຮົ້າ)
• ຄ.ສ. 1888–1897	ພະຍາສັດສິວົງປະຫວັດ (ເມກ ຈັນທອນສາຂາ)
• ຄ.ສ. 1897–1898	ພະຈັນທອນເທບສຸລິຍະວົງສາ ຫຼືລາຊະວົງ (ແສງ ຈັນທອນສາຂາ)
ປະຫວັດສາດ
• ກໍ່ຕັ້ງ	1770
• ໝ່ອມບ່າວຫຼວງ (ເຈົ້າຄຳໂພນ) ກວານດົງເຂັນຍເມືອງນໍ້ານ້ອຍອ້ອຍໜູ ແລະນາງສິມມາພະລິຍາ ອົບພະຍົບໄພ່ພົນຈາກເມືອງນໍ້ານ້ອຍອ້ອຍໜູທາງພາກເໜືອຂອງລ້ານຊ້າງລົງມາຕັ້ງໝູ່ບ້ານຊື່ "ບ້ານຫຼວງໂພນສິມ" ແລ້ວຍົກຖານະຂຶ້ນເປັນເມືອງຊື່ "ເມືອງຫຼວງມະຫາສຸວັນນະພູມຄຳໂພນສິມມາເຂດ" (ເມືອງໂພນສິມເກົ່າ)	1575
• ທ້າວແກ້ວສິມພະລີຕັ້ງບ້ານທ່າແຮ່ ຕໍ່ມາທ້າວແກ້ວສິມພະລີອົບພະຍົບໄພ່ພົນຂ້າມແມ່ນໍ້າຂອງມາຕັ້ງທີ່ປາກຫ້ວຍບັງມຸກ (ຕໍ່ມາເປັນເມືອງຮ້າງ)	1642
• ການອົບພະຍົບຂອງກຸ່ມເຈົ້າຈັນສຸລິຍະວົງ ແລະການຟື້ນຟູເມືອງຫຼວງໂພນສິມຂຶ້ນກັບອານາຈັກຈຳປາສັກ	1713
• ເຈົ້າຈັນກິນລີອົບພະຍົບຜູ້ຄົນຈາກເມືອງຫຼວງໂພນສິມຂ້າມຟາກ ພົບເມືອງຮ້າງບໍລິເວນຫ້ວຍບັງມຸກ ແລະເລີ່ມຕັ້ງເມືອງຂຶ້ນໃໝ່	1767
• ສ້າງເມືອງສຳເລັດ ຕັ້ງນາມເມືອງ ແລະສະຖາປະນາເປັນເມືອງມຸກດາຫານ	1770
• ຂຶ້ນກັບອານາຈັກທົນບຸຣີ	1778
• ຂຶ້ນກັບອານາຈັກລັດຕະນະໂກສິນ	1782
• ກະບົດເຈົ້າອານຸວົງ	1826–1828
• ສົນທິສັນຍາສະຫຍາມ–ຝຣັ່ງ ຣ.ສ. 112 – ມຸກດາຫານສູນເສຍການປົກຄອງ ແລະອານາເຂດ ແລະການປົກຄອງໄປ 3 ໃນ 4 ສ່ວນ	1893
• ຍົກເລີກລະບົບອາຍາສີ່ ແລະການປົກຄອງໂດຍເຈົ້າເມືອງ	1898
• ສິ້ນສຸດ	1898
ສະກຸນເງິນ	ບາດສະຫຍາມ
ກ່ອນໜ້າ ຖັດໄປ ອານາຈັກລ້ານຊ້າງຈຳປາສັກ [[ລາວໃນອາລັກຂາຂອງຝຣັ່ງ|1893: ອານາຈັກຫຼວງພະບາງແມ່ແບບ:))!ພາຍໃຕ້ແມ່ແບບ:!((ອິນດູຈີນຂອງຝຣັ່ງ|ອິນດູຈີນຂອງຝຣັ່ງ]] [[ແຂວງມຸກດາຫານ|1899: ເມືອງມຸກດາຫານແມ່ແບບ:))!ພາຍໃຕ້ແມ່ແບບ:!((ມົນທົນອຸດອນ|ມົນທົນຝ່າຍເໜືອ]]
ປັດຈຸບັນເປັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງ	ໄທ ປະເທດລາວ

ເມືອງມຸກດາຫານ ແມ່ນອະດີດຫົວເມືອງຊັ້ນເອກທາງຝັ່ງຂວາແມ່ນໍ້າຂອງ ພາຍໃຕ້ປະລິມົນທົນອຳນາດຂອງສະຫຍາມ ມີຊື່ເຕັມຕາມຈາຣີດວ່າ ເມືອງມຸກດາຫານບຸລີສີມຸດຕິກະນະຄອນ ແລະປາກົດນາມອື່ນອີກ ອາທິ ມຸກດາຫານບຸລີສີສັດຕະຕາລະນະຄອນ ມຸກດາຫານບຸລີ ແລະ ເມືອງບັງມຸກ ສະຖາປະນາຢ່າງເປັນທາງການໃນສະໄໝກຸງທົນບຸລີ ໂດຍພະຍາຈັນທອນສີສຸລາດອຸປະຣາຊາມັນທາຕຸລາດ (ເຈົ້າກິນລີ ຫຼື ເຈົ້າຈັນກິນລີ) ໄດ້ຮັບການຍົກຖານະຂຶ້ນເປັນເມືອງປະເທດລາດໃນບາງຊ່ວງເວລາ ປົກຄອງດ້ວຍລະບົບອາຍາສີ່ຕາມຈາຣີດທ້ອງຖິ່ນ ແລະມີໜ້າທີ່ຈັດສົ່ງເຄື່ອງລາຊະບັນນາການຕົ້ນໄມ້ເງິນຕົ້ນໄມ້ຄຳຖວາຍແກ່ລາຊະສຳນັກ ໄລຍະເວລາເປັນເມືອງລວມ 137 ປີ ຕໍ່ມາເມື່ອເກີດການປະຕິຮູບການປົກຄອງສູ່ລະບົບມົນທົນເທສາພິບານ ເມືອງມຸກດາຫານຖືກຜະໜວກເຂົ້າເປັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງມົນທົນຝ່າຍເໜືອ

ເມືອງມຸກດາຫານຕັ້ງຢູ່ກົງກັນຂ້າມກັບເມືອງສະຫວັນນະເຂດເທິງຝັ່ງຊ້າຍຂອງແມ່ນໍ້າຂອງ ໃນອະດີດກໍຄືເມືອງດຽວກັນກັບເມືອງມຸກດາຫານມີຮາກເຫງົ້າທາງປະຫວັດສາດ ແລະວັດທະນະທຳຮ່ວມກັບຜູ້ຄົນລຸ່ມນໍ້າຂອງຕອນກາງຢ່າງແໜ້ນແຟ້ນ ເນື່ອງຈາກໃນອະດີດມຸກດາຫານເປັນເມືອງໃຫຍ່ທີ່ປົກຄອງຄອບຄຸມພື້ນທີ່ແຖບນີ້ ລວມເຖິງແຂວງສະຫວັນນະເຂດຈົນຈອດແດນຍວນ ປະຫວັດສາດຂອງພື້ນທີ່ແຖບນີ້ຈຶ່ງຖືເປັນປະຫວັດສາດເມືອງມຸກດາຫານນຳ

ກຸ່ມຊົນທີ່ຕໍ່ມາກາຍເປັນຊາວມຸກດາຫານ ແລະຊາວສະຫວັນນະເຂດລ້ວນເຄີຍໃຊ້ຊີວິດຢູ່ໃນອານາຈັກລ້ານຊ້າງດຽວກັນ ກ່ອນທີ່ການຂະຫຍາຍອຳນາດຂອງສະຫຍາມຕັ້ງແຕ່ສະໄໝທົນບຸລີ ແລະການເຂົ້າມາຂອງຝຣັ່ງຈະພາກຊຸມຊົນສອງຝັ່ງອອກຈາກກັນ

ໃນປີ ຄ.ສ. 1893 ຝຣັ່ງບັງຄັບໃຫ້ສະຫຍາມຍອມຮັບແມ່ນໍ້າຂອງເປັນເສັ້ນພົມແດນ ຊຸມຊົນເຄືອຍາດທີ່ເຄີຍເປັນໜຶ່ງດຽວຈຶ່ງຖືກຈັດໃຫ້ເປັນ “ຄົນໄທ” ທາງຝັ່ງຂວາ ແລະ “ຄົນລາວ” ທາງຝັ່ງຊ້າຍ ນັບແຕ່ນັ້ນມຸກດາຫານ ແລະສະຫວັນນະເຂດຕ່າງເຕີບໃຫຍ່ພາຍໃຕ້ລັດຊາດທີ່ແຕກຕ່າງ ແຕ່ສາຍສຳພັນທາງເຊື້ອຊາດ ພາສາ ແລະວັດທະນະທຳຍັງຄົງໜຽວແໜ້ນ

ຄວາມຊົງຈຳຂອງເມືອງຍັງຄົງປາກົດໃນຕຳນານ ແລະເລື່ອງເລົ່າທ້ອງຖິ່ນ ອາທິ ຕຳນານອຸຣັງຄະທາດ ແລະຕຳນານການອົບພະຍົບມາຕັ້ງຖິ່ນຖານ ນະ ບ້ານໂພນສິມ ເຊິ່ງຈະໄດ້ກ່າວເຖິງໃນລາຍລະອຽດປະຫວັດສາດຂອງເມືອງມຸກດາຫານຕໍ່ໄປນີ້

ປະຫວັດສາດກ່ອນການສະຖາປະນາເມືອງ

ຍຸກກ່ອນປະຫວັດສາດ ແລະອານາຈັກບູຮານ

ບໍລິເວນລຸ່ມແມ່ນໍ້າຂອງອັນເປັນທີ່ຕັ້ງຂອງເມືອງມຸກດາຫານໃນເວລາຕໍ່ມາ ເຄີຍຢູ່ພາຍໃຕ້ອານາຈັກຕ່າງໆ ຕາມລຳດັບ ໄດ້ແກ່ ອານາຈັກຟູນັນ (ພຸດທະສະຕະວັດທີ່ 6–11) ອານາຈັກເຈນລະ (ພຸດທະສະຕະວັດທີ່ 12–14) ອານາຈັກຂອມ (ພຸດທະສະຕະວັດທີ່ 15–18) ແລະອານາຈັກລ້ານຊ້າງ (ພຸດທະສະຕະວັດທີ່ 19–22) ໃນຍຸກອານາຈັກລ້ານຊ້າງ ພະເຈົ້າຟ້າງຸ່ມຊົງນຳພະພຸດທະສາສະໜາລັດທິລັງກາວົງ ແລະພະໄຕປິດົກຈາກກຸງອິນທະປັດຖະນະຄອນ (ຂອມ) ເຂົ້າມາເຜີຍແຜ່ ສົ່ງຜົນໃຫ້ເກີດການສ້າງວັດວາອາຮາມຂຶ້ນເປັນຈຳນວນຫຼາຍໃນຫົວເມືອງສອງຝັ່ງຂອງ

ດິນແດນຝັ່ງຂວາແມ່ນໍ້າຂອງໃນເຂດເມືອງມຸກດາຫານແຕ່ເດີມເຕັມໄປດ້ວຍປ່າດົງພົງໄພ ເປັນທີ່ຢູ່ອາໄສຂອງກຸ່ມຊົນທີ່ສືບເຊື້ອສາຍຈາກຂອມ ເຊັ່ນ ຂ່າ ສ່ວຍ ກະໂຊ່ ຂະນະທີ່ເມືອງສຳຄັນສ່ວນໃຫຍ່ຕັ້ງຢູ່ທາງຝັ່ງຊ້າຍແມ່ນໍ້າຂອງ ອາທິ ກຸງສີສັດຕະນາຄະນະຫຸດ ເມືອງພວນ (ຊຽງຂວາງ) ຕະຫຼອດຈົນດິນແດນສິບສອງຈຸໄທ ແລະຫົວພັນທັງຫ້າທັງຫົກ ເຊິ່ງເປັນຖິ່ນຂອງກຸ່ມຊົນຊາວໄທທີ່ອົບພະຍົບລົງມາທາງໃຕ້ ແລ້ວແຍກຍ້າຍກັນຕັ້ງອານາຈັກຕ່າງໆ ເຊັ່ນ ອານາຈັກໂຍນົກ ອານາຈັກຊຽງແສນ ອານາຈັກສຸໂຂໄທ ອານາຈັກລ້ານຊ້າງ ເປັນຕົ້ນ

ຍຸກກ່ອນປະຫວັດສາດ (ປະມານ 3,000–1,500 ປີມາແລ້ວ)

ມີຮ່ອງຮອຍການຕັ້ງຖິ່ນຖານຂອງມະນຸດໃນພື້ນທີ່ຫຼາຍແຫ່ງ ອາທິ ພາບຂຽນສີທີ່ຖໍ້າຝ່າມືແດງ ຖໍ້າຕີນແດງ ແລະຖໍ້າຜາແຕ້ມ ອັນສະທ້ອນພິທີກຳ ແລະຄວາມເຊື່ອ ສ່ວນຫຼັກຖານສຳຄັນໃນລະດັບສາກົນພົບທີ່ແຫຼ່ງໂບຮານຄະດີໂນນໜອງຫໍ ຕຳບົນນາອຸດົມ ອຳເພີນິຄົມຄຳສ້ອຍ ເຊິ່ງເປັນແຫຼ່ງອຸດສາຫະກຳການຫຼໍ່ໂລຫະຂັ້ນສູງ ມີການຄົ້ນພົບແມ່ພິມ ແລະເບົ້າຫຼອມກອງມະໂຫລະທຶກ ຊີ້ໃຫ້ເຫັນວ່າທີ່ນີ່ເຄີຍເປັນສູນກາງການຜະລິດ ແລະສົ່ງອອກກອງມະໂຫລະທຶກຍຸກເຫຼັກຕອນປາຍຂອງພູມິພາກ ສອດຄ່ອງກັບການຄົ້ນພົບກອງມະໂຫລະທຶກຂະໜາດໃຫຍ່ທີ່ສຸດໃນປະເທດໄທ ນະ ອຳເພີດອນຕານ

ຍຸກອານາຈັກໂຄດຕະບູນ (ຟູນັນ) (ພຸດທະສະຕະວັດທີ່ 5–12)

ບົດຄວາມຫຼັກ: ອານາຈັກໂຄດຕະບູນ

ອານາຈັກໂຄດຕະບູນມີສູນກາງຢູ່ບໍລິເວນເມືອງທ່າແຂກ (ສປປ ລາວປັດຈຸບັນ) ແລະແຜ່ອຳນາດຄອບຄຸມພາກອີສານຂອງໄທ ແລະລາວ ໃນຍຸກນີ້ຊຸມຊົນຮັບວັດທະນະທຳທະວາຣະວະດີ ແລະພຸດທະສາສະໜາມະຫາຍານ ປາກົດຫຼັກຖານສີມາຫີນສິລາແລງທີ່ຫາດເວີນໄຊ ອຳເພີດອນຕານ ລວມທັງການກໍ່ສ້າງພະທາດພະນົມ ເຊິ່ງຕໍ່ມາໄດ້ກາຍເປັນສູນກາງພຸດທະສາສະໜາສຳຄັນຂອງພູມິພາກ

ຍຸກອານາຈັກເຈນລະ ແລະຂອມ (ພຸດທະສະຕະວັດທີ່ 12–18)

ເລີ່ມຈາກເຈນລະບົກເຂົ້າຄອບງຳພື້ນທີ່ ຕາມດ້ວຍອານາຈັກຂອມ ແມ້ໃນເຂດມຸກດາຫານຈະບໍ່ປາກົດປາສາດຫີນແບບຂອມ ແຕ່ມີການຄົ້ນພົບ "ໄຫມີຫູບັນຈຸກະດູກ" ເຊິ່ງເປັນສິລະປະແບບລົບບຸລີ (ຂອມ) ສະແດງເຖິງການຮັບວັດທະນະທຳຂອມມາໃຊ້ໃນພິທີສົບຢ່າງແຜ່ຫຼາຍ

ການຕັ້ງຖິ່ນຖານໃນຍຸກອານາຈັກລ້ານຊ້າງ (ເມືອງຫຼວງໂພນສິມເກົ່າ ແລະບ້ານທ່າແຫ່)

ບົດຄວາມຫຼັກ:ອານາຈັກລ້ານຊ້າງ

"ຂໍ້ມູນສ່ວນນີ້ຈາກຫຼັກຖານ ຫຼາຍແຫ່ງລະບຸວ່າເປັນຕຳນານ ເລື່ອງເລົ່າມຸຂະປາຖະ ອາດບໍ່ແມ່ນຂໍ້ເທັດຈິງທາງປະຫວັດສາດ"

ໃນສະໄໝທີ່ອານາຈັກລ້ານຊ້າງເຮືອງອຳນາດ ພື້ນທີ່ຮິມຝັ່ງແມ່ນໍ້າຂອງອັນເປັນທີ່ຕັ້ງເມືອງມຸກດາຫານໃນປັດຈຸບັນ ໄດ້ມີຜູ້ຄົນເລີ່ມເຂົ້າຈັບຈອງຕັ້ງຖິ່ນຖານເປັນຫຼັກແຫຼ່ງ

ຫຼັກຖານລະບຸວ່າໃນປີ ຄ.ສ. 1577 ກົງກັບລັດຊະສະໄໝຂອງພະຍາສີວໍລະວົງສາທິລາດ ຫຼື ພະເຈົ້າສີວໍລະວົງສາທິລາດ ຫຼື ພະມະຫາອຸປະຣາດສີວໍລະວົງສາ (ຂໍ້ຄວນລະວັງພະນາມນີ້ມັກເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມສັບສົນກັບ "ຂຸນວໍລະວົງສາທິລາດ" (ຂຸນພິເລນທອນເທບປົງພະຊົນພ້ອມກັບພະມະຫາອຸປະຣາດຈັນ ຜູ້ເປັນນ້ອງຊາຍ) ຈາກປະຫວັດສາດກຸງສີອະຍຸດທະຍາ ແຕ່ພະມະຫາອຸປະຣາດສີວໍລະວົງທີ່ກ່າວເຖິງໃນທີ່ນີ່ຄືຜູ້ນຳຝັ່ງລ້ານຊ້າງ) (ຄ.ສ. 1575–1580)

ໃນປີ ຄ.ສ 1577 ໝ່ອມບ່າວຫຼວງ (ເຈົ້າຄຳໂພນ) ກວານດົງເຂັນຍເມືອງນໍ້ານ້ອຍອ້ອຍໜູ (ຕຽນບຽນຟູ) ແລະນາງສິມມາພະລິຍາ ໄດ້ອົບພະຍົບໄພ່ພົນຈາກເມືອງນໍ້ານ້ອຍອ້ອຍໜູທາງພາກເໜືອຂອງລ້ານຊ້າງລົງມາຕັ້ງໝູ່ບ້ານຊື່ "ບ້ານຫຼວງໂພນສິມ" ແລ້ວຍົກຖານະຂຶ້ນເປັນເມືອງຊື່ "ເມືອງຫຼວງມະຫາສຸວັນນະພູມຄຳໂພນສິມມາເຂດ" (ເມືອງໂພນສິມເກົ່າ) ໂດຍຖືເອົາແຮ່ຄຳ ແລະພູມມິປະເທດເຊິ່ງເປັນເນີນດິນສູງມາເປັນນິມິດເມືອງ (ປັດຈຸບັນຫ່າງຈາກຕົວເມືອງສຸວັນນະເຂດລາວ 18 ກິໂລແມັດ ໃນເສັ້ນທາງໄປພະທາດອິງຮັງ)

ຄັ້ນເຖິງປີ ຄ.ສ. 1642 ທ້າວແກ້ວສິມພະລີ (ທ້າວສິມພະລີ) ບຸດຊາຍຄົນຮອງຂອງໝ່ອມບ່າວຫຼວງ ໄດ້ອົບພະຍົບໄພ່ພົນຫຼາຍສິບຄົວແຍກອອກໄປຕັ້ງບ້ານເຮືອນໃໝ່ຮິມຝັ່ງແມ່ນໍ້າຂອງ ເອີ້ນວ່າ "ບ້ານທ່າແຮ່" (ທ່າແຫ່ ຫຼືທ່າແຫ) ເຊິ່ງເປັນພຽງຊຸມຊົນໝູ່ບ້ານ ມິໃຊ່ເມືອງໃຫຍ່ ພ້ອມທັງສ້າງວັດຂຶ້ນໂດຍໃຊ້ຫີນແຮ່ທີ່ມີຢູ່ຫຼາຍໃນບໍລິເວນຮິມຂອງເປັນວັດສະດຸກໍ່ສ້າງ

ຕໍ່ມາທ້າວແກ້ວສິມພະລີ (ທ້າວສິມພະລີ) ຈຶ່ງອົບພະຍົບໄພ່ພົນຂ້າມແມ່ນໍ້າຂອງມາຕັ້ງທີ່ປາກຫ້ວຍບັງມຸກ (ບໍ່ຮູ້ປີ) ແລ້ວຕັ້ງເປັນເມືອງໃໝ່ຊື່ວ່າມຸກດາຫານບຸລີສີມຸດຕິກະນະຄອນ (ເມືອງບັງມຸກ) ໂດຍຖືເອົາຫອຍກາບມຸກທີ່ປາກຫ້ວຍບັງມຸກເປັນນິມິດເມືອງ

ຝ່າຍພີ່ຊາຍຊື່ທ້າວຄຳສິງໄດ້ອົບພະຍົບໄພ່ພົນໄປສ້າງບ້ານທ່າສະໂນ (ທ່າສະໂໜ) ແລ້ວຂ້າມແມ່ນໍ້າຂອງໄປຕັ້ງບ້ານຊະໂນດ (ສະໂນດ) ໃນອຳເພີຫວ້ານໃຫຍ່ ແຂວງມຸກດາຫານປັດຈຸບັນ

ຄັ້ນໝ່ອມບ່າວຫຼວງເຖິງແກ່ອະນິດຈະກຳ ຊາວເມືອງຈຶ່ງຕັ້ງທ້າວຫຼວງທ່ອມເປັນເຈົ້າເມືອງສືບຕໍ່ ທະວ່າເມືອງນີ້ມີຜູ້ຄົນອາໄສຢູ່ເບົາບາງບໍ່ເຖິງຮ້ອຍຫຼັງຄາເຮືອນ ແລະໃນທີ່ສຸດກໍຖືກປະຮ້າງໄປເມື່ອສິ້ນສຸດວົງປົກຄອງ ເມືອງບໍລິເວນຫ້ວຍບັງມຸກ (ເມືອງມຸກດາຫານ) ໃນຍຸກທຳອິດຂອງທ້າວແກ້ວສິມພະລີຈຶ່ງມີຈຸດເລີ່ມຕົ້ນໃນປີ ຄ.ສ. 1642 ແຕ່ຫຼັງຈາກນັ້ນໄດ້ກາຍເປັນເມືອງຮ້າງມາເປັນເວລາດົນນານ ໂດຍບໍ່ຮູ້ໄລຍະເວລາທີ່ແນ່ນອນ ສະຫຼຸບວ່າບ້ານທ່າແຮ່ ແລະເມືອງບໍລິເວນປາກຫ້ວຍບັງມຸກນີ້ເປັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງເມືອງໃຫຍ່ຄືເມືອງຫຼວງມະຫາສຸວັນນະພູມຄຳໂພນສິມມາເຂດ (ເມືອງໂພນສິມເກົ່າ)

ການອົບພະຍົບຂອງກຸ່ມເຈົ້າຈັນສຸລິຍະວົງ ແລະການຟື້ນຟູເມືອງຫຼວງໂພນສິມ

ກຸງສີສັດຕະນາຄະນະຫຸດລ້ານຊ້າງວຽງຈັນ ພາຍຫຼັງຈາກທີ່ພະເຈົ້າສຸລິຍະວົງສາທັມມິກະຣາດສະເດັດສະຫວັນນະຄົດໃນປີ ຄ.ສ. 1688 ບ້ານເມືອງເກີດການຣະສຳ່ຣະສາຍແຍ່ງຊີງອຳນາດລາຊະສົມບັດ ກຸ່ມພະຍາແສນ (ພຍາເມືອງຈັນ) ເຊິ່ງຍຶດອຳນາດໄດ້ ໄດ້ປາບປາມຝ່າຍກົງກັນຂ້າມຢ່າງຮຸນແຮງ ເຮັດໃຫ້ເຊື້ອພະວົງຫຼາຍກຸ່ມຈຳຕ້ອງຫຼົບໜີລາຊະໄພ ໂດຍມຸ່ງໄປພຶ່ງບາລະມີເຈົ້າລາຊະຄູຫຼວງໂພນສະເມັກ (ຫຼື ຍາຄູຂີ້ຫອມ) ພະເຖລະຜູ້ໃຫຍ່ແຫ່ງກຸງວຽງຈັນເຊິ່ງມີສົມນະສັກທຽບສົມເດັດພະສັງຄະລາດ ແລະມີຜູ້ເຄົາລົບນັບຖືຫຼາຍມາຍ ພຳນັກຢູ່ທີ່ວັດໂພນສະເມັກ

ກຸ່ມເຊື້ອພະວົງທີ່ລີ້ໄພມາປະກອບດ້ວຍສອງສາຍສຳຄັນ ໄດ້ແກ່

• ເຈົ້າສີວິໄຊ ກະສັດອານາຈັກລ້ານຊ້າງ ພະອົງທີ່ 30 (ຄ.ສ. 1633-1636 ລວມໄລຍະເວລາຄອງລາດໄດ້ 3 ປີ) ພະລາຊະນັດດາໃນພະເຈົ້າວໍລະວົງສາທັມມິກະຣາດ ກະສັດລ້ານຊ້າງ ພະອົງທີ່ 26 ບໍ່ສາມາດຄອງລາດຕໍ່ໄດ້ເນື່ອງຈາກການຍຶດອຳນາດ ພະອົງຊົງນຳພະໂອລົດ 2 ພະອົງຫຼົບໜີມາດ້ວຍ ຄື ເຈົ້າແກ້ວມົງຄົນ (ເຊິ່ງຕໍ່ມາໄດ້ບວດຮຽນຈົນແຕກສານ ໄດ້ສົມຍານາມວ່າ "ອາຈານແກ້ວ" ຫຼື "ແກ້ວບູໂຮມ") ແລະ ເຈົ້າຈັນສຸລິຍະວົງ
• ພະມະເຫສີຂອງພະເຈົ້າກຸງວຽງຈັນອົງເດີມ ທີ່ຊົງພາໂອລົດອີກ 2 ພະອົງຫຼົບໜີມາດ້ວຍ ໄດ້ແກ່ ເຈົ້າອົງຫຼໍ່ (ເຊິ່ງຕໍ່ມາໄດ້ໄປຊ່ອງສຸມຜູ້ຄົນທີ່ເມືອງຍວນເພື່ອຫາໂອກາດແກ້ແຄ້ນ) ແລະ ເຈົ້າອົງໜໍ່ (ເຈົ້າໜໍ່ກຸມານ)

ຝ່າຍພະຍາເມືອງແສນເຫັນວ່າ ເຈົ້າລາຊະຄູໂພນສະເມັກມີຜູ້ຄົນຮັກໃຄ່ນັບຖືຫຼາຍ ຫາກປ່ອຍໄວ້ອາດຄິດແຍ່ງຊີງບ້ານເມືອງ ຈຶ່ງຄິດກຳຈັດ ເມື່ອເຈົ້າລາຊະຄູຯ ຮູ້ຣະແຄະຣະຄາຍຈຶ່ງລວບລວມຜູ້ຄົນໄດ້ກວ່າ 3,000 ຄົນ ແລະອົບພະຍົບເຊື້ອພະວົງທັງໝົດລ່ອງໃຕ້ຕາມລຳແມ່ນໍ້າຂອງໃນປີ ຄ.ສ. 1692 ເມື່ອເຫັນທີ່ໃດທຳເລດີອຸດົມສົມບູນກໍໃຫ້ຜູ້ຄົນທີ່ຕິດຕາມແຍກຍ້າຍກັນຕັ້ງບ້ານຕັ້ງເມືອງຂຶ້ນຕາມຄວາມສະໝັກໃຈໃນແຖບຖິ່ນສອງຝັ່ງແມ່ນໍ້າຂອງ

ເມື່ອເດີນທາງເຖິງພະທາດພະນົມໃນປີ ຄ.ສ. 1693 ເຊິ່ງຂະນະນັ້ນຊຳລຸດທໍລະມົດມະໂຊມໜັກ ເຈົ້າລາຊະຄູໂພນສະເມັກຈຶ່ງໄດ້ນຳຊາວວຽງຈັນ ແລະຊ່າງທີ່ຕິດຕາມມາເລີ່ມບູລະນະປະຕິສັງຂອນຕັ້ງແຕ່ຂັ້ນທີ 2 ຂຶ້ນໄປຈົນເຖິງຍອດ ໂດຍເລົ່າສືບກັນມາວ່າໄດ້ຂຸດພົບ "ເຫຼັກປຽກ" (ເຫຼັກໄຫຼ) ຈາກພູເຫຼັກໃກ້ບ້ານດອນຂ້າວຫຼາມ ຕຳບົນນໍ້າກ່ຳ ອຳເພີທາດພະນົມ ເຊິ່ງຢູ່ທາງໃຕ້ຂອງພະທາດພະນົມປະມານ 8 ກິໂລແມັດ ນຳມາຫຼໍ່ເປັນໂບກສວມລົງໃນປູນທີ່ຍອດພະທາດ

ງານບູລະນະແລ້ວເສັດໃນປີ ຄ.ສ. 1696 ຈາກນັ້ນທ່ານໄດ້ແບ່ງຄອບຄົວຊາວບ້ານສ່ວນໜຶ່ງໃຫ້ຢູ່ເບິ່ງແຍງຮັກສາພະທາດ ສ່ວນທີ່ເຫຼືອເດີນທາງລ່ອງໃຕ້ຕໍ່ໄປຈົນເຖິງນະຄອນການຈຳບາກນາຄະບຸລີສີ ນາງເຜົາ ແລະນາງແພງຜູ້ຄອງນະຄອນການຈຳບາກນາຄະບຸລີສີ ເກີດຄວາມເລື່ອມໃສສັດທາໃນຕົວເຈົ້າລາຊະຄູໂພນສະເມັກຍິ່ງນັກ ຈຶ່ງພ້ອມດ້ວຍທ້າວພະຍາແສນ ນິມົນໃຫ້ທ່ານພຳນັກຢູ່ເມືອງເພື່ອທຳນຸບຳລຸງສາສະໜາ ແລະຖວາຍອຳນາດທັງຝ່າຍພຸດທະຈັກ ແລະອານາຈັກໃຫ້ທ່ານປົກຄອງ

ຕໍ່ມາໃນປີ ຄ.ສ. 1713 ທ່ານເຈົ້າລາຊະຄູຯ ເຫັນວ່າການໃຊ້ວິໄນສົງປົກຄອງຝ່າຍອານາຈັກບໍ່ສະດວກ ແລະເຫັນວ່າເຈົ້າໜໍ່ກຸມານ (ອະນຸຊາຂອງພະເຈົ້າອົງຫຼໍ່) ເປັນເຊື້ອກະສັດວຽງຈັນໂດຍແທ້ຈິງ ຈຶ່ງໄດ້ອັນເຊີນຂຶ້ນເປັນປະມຸກຝ່າຍອານາຈັກ ຖວາຍພະນາມວ່າສົມເດັດພະເຈົ້າສ້ອຍສີສະມຸດພຸດທາງກູນ ພ້ອມປ່ຽນນາມເມືອງໃໝ່ເປັນ "ນະຄອນຈຳປາສັກ" ແຍກຕົວເປັນອິດສະຫຼະຈາກກຸງວຽງຈັນ ໂດຍມອບອຳນາດຝ່າຍພຸດທະຈັກໃຫ້ເຈົ້າລາຊະຄູຫຼວງໂພນສະເມັກປົກຄອງສົງສືບໄປ ຈົນທ່ານມໍລະນະພາບດ້ວຍໂລກຊະລາເມື່ອອາຍຸໄດ້ 90 ປີ ໃນປີ ຄ.ສ. 1720

ສົມເດັດພະເຈົ້າສ້ອຍສີສະມຸດພຸດທາງກູນ ໄດ້ຊົງແຕ່ງຕັ້ງໃຫ້ເຊື້ອພະວົງ ແລະຂຸນນາງອອກໄປສ້າງບ້ານແປງເມືອງຕ່າງໆ ດັ່ງນີ້

1. ເຈົ້າຈັນສຸລິຍະວົງ ເປັນເຈົ້າເມືອງຫຼວງໂພນສິມຮ້າງທີ່ບໍລິເວນເມືອງສຸວັນນະເຂດ (ສະໄໝນັ້ນຍັງບໍ່ມີເມືອງສຸວັນນະເຂດ ບໍລິເວນພະທາດອິງຮັງ ແຂວງສຸວັນນະເຂດໃນປັດຈຸບັນ) ເຊິ່ງກົງກັບປາຍສະໄໝກຸງສີອະຍຸດທະຍາ ມີເມືອງພິນ ເມືອງນອງ ເມືອງຕະໂປນ (ເຊໂປນ) ເປັນເມືອງຂຶ້ນ
2. ເຈົ້າແກ້ວມົງຄົນ (ຈານແກ້ວ) ເປັນເຈົ້າເມືອງທົ່ງ (ພາຍຫຼັງປ່ຽນນາມເປັນເມືອງສຸວັນນະພູມລາຊະບຸລີຍະປະເທດລາດ ຫຼືອຳເພີສຸວັນນະພູມ ແຂວງຮ້ອຍເອັດໃນປັດຈຸບັນ ເຊິ່ງຕໍ່ມາລູກຫຼານຂອງທ່ານໄດ້ແຍກອອກໄປປົກຄອງຫົວເມືອງອີສານຫຼາຍຫົວເມືອງ ເຊັ່ນ ເມືອງຮ້ອຍເອັດ ມະຫາສາຣະຄາມ ສີສະເກດ ຊົນນະບົດ ຂອນແກ່ນ ເປັນຕົ້ນ)
3. ທ້າວສຸດ ເປັນພະໄຊຍະເຊດຖາ ເຈົ້າເມືອງຫາງໂຄ (ເມືອງຊຽງແຕງ)
4. ທ້າວໝັ້ນ ເປັນຫຼວງເອກອາຊາ ເຈົ້າເມືອງສາລະວັນ (ຕໍ່ມາແຍກເປັນເມືອງສາລະວັນ ເມືອງຄຳທອງໃຫຍ່ ເມືອງຄຳທອງນ້ອຍ ໃນແຂວງສາລະວັນ ແລະແຂວງວາປີຄຳທອງ ປະເທດລາວປັດຈຸບັນ)
5. ອາຈານໂສມ ເປັນເຈົ້າເມືອງອິດຕະບື (ເມືອງອັດຕະປື)

ເມືອງໂພນສິມ (ບ້ານໂພນສິມຫຼືເມືອງຫຼວງໂພນສິມ) ປາກົດສະເພາະພົງສາວະດານນະຄອນຈຳປາສັກສະບັບໝ່ອມອະມອນວົງວິຈິດ (ມ.ຣ.ວ.ປະຖົມ ຄະເນຈອນ) ແລະພົງສາວະດານຫົວເມືອງມົນທົນອິສານສະບັບໝ່ອມອະມອນວົງວິຈິດ (ມ.ຣ.ວ.ປະຖົມ ຄະເນຈອນ) ໂດຍລະບຸວ່າໃຫ້ຈັນສຸລິຍະວົງ (ຈັນທະສຸລິຍະວົງ, ຈັນທອນສຸລິຍະວົງ) ເປັນອຳເພີຮັກສາບ້ານໂພນສິມ ເມືອງຕະໂປນ ເມືອງພິນ ແລະເມືອງນອງ ປັດຈຸບັນຄືບ້ານໂພນສິມ ນະຄອນໄກສອນພົມວິຫານ ແຂວງສະຫວັນນະເຂດ ສ່ວນຕຳນານເມືອງຈຳປາສັກສະບັບເຈົ້າພົມມະເທວານຸເຄາະ ແລະເຈົ້າລາຊະວົງເມືອງນະຄອນຈຳປາສັກ ແລະພົງສາວະດານນະຄອນຈຳປາສັກສະບັບພະຍາມະຫາອຳມາດຕະຍາທິບໍດີນັ້ນບໍ່ປາກົດ

ການສະຖາປະນາເມືອງມຸກດາຫານ (ຄ.ສ. 1770)

ຮູບ:Illustrations depicting the legend of the founding of Mukdahan.png

ສູນກາງຂອງພາບແມ່ນ ເຈົ້າຈັນກິນລີ ແລະສັນຍາລັກແຫ່ງຜູ້ນຳບໍລິເວນກຶ່ງກາງພາບປາກົດຮ່າງຂອງ ເຈົ້າຈັນກິນລີ ຜູ້ນຳໃນການກໍ່ຕັ້ງເມືອງ ຢືນຕະຫງ່າງາມຢ່າງສະຫງ່າງາມໃນຊຸດເຄື່ອງແຕ່ງກາຍແບບຜູ້ມີບັນດາສັກ ມືຊ້າຍຂອງທ່ານກຳລັງຊີ້ຫຼືຜາຍອອກໄປເບື້ອງໜ້າເພື່ອສັ່ງການ ແລະຄວບຄຸມການສ້າງເມືອງ ສ່ວນມືຂວາກຸມໄມ້ເທົ້າເຊິ່ງເປັນສັນຍາລັກຂອງອຳນາດ ແລະຜູ້ນຳທີ່ຄອຍເບິ່ງແຍງທຸກສຸກຂອງລາດສະດອນ ດ້ານຫຼັງຂອງເຈົ້າຈັນກິນລີ ມີບໍລິວານກຳລັງກາງຮົ່ມ (ສັບທະນະ) ກັ້ນຖວາຍ ເພື່ອບົ່ງບອກເຖິງສະຖານະອັນສູງສົ່ງ ແລະເປັນສູນລວມຈິດໃຈຂອງໄພ່ພົນທີ່ອົບພະຍົບມານຳກັນ ປາກົດພາບຂອງສະຖາປັດຕະຍະກຳທີ່ໄດ້ຮັບການບູລະນະ ເຊິ່ງກໍຄື ວັດສີມຸງຄຸນ (ຫຼືວັດສີມົງຄົນໃຕ້ໃນປັດຈຸບັນ) ໂດຍມີພະສົງກຳລັງຢືນສົນທະນາທຳ ແລະໃຫ້ຄຳປຶກສາກັບເຈົ້າຈັນກິນລີ ສະທ້ອນໃຫ້ເຫັນເຖິງຄວາມຜູກພັນຢ່າງແໜບແໜ້ນລະຫວ່າງຜູ້ນຳທາງໂລກ ແລະທາງທຳໃນການລິເລີ່ມສ້າງຊຸມຊົນ ຖັດໄປທາງຊ້າຍສຸດ ປາກົດພາບພະພຸດທະຮູບສິລະປະແບບລ້ານຊ້າງວຽງຈັນ ເຊິ່ງຕຳນານເລົ່າວ່າຄົ້ນພົບເມື່ອສ້າງເມືອງ ເຊິ່ງອ້າງອີງເຖິງ ພະເຈົ້າອົງຫຼວງ ພະພຸດທະຮູບສັກສິດຄູ່ບ້ານຄູ່ເມືອງ ປະດິດສະຖານຢ່າງສະຫງົບຮົ່ມເຢັນ ໂດຍມີຕົ້ນໄມ້ໃຫຍ່ (ຕົ້ນໂພທິ) ແຜ່ກິ່ງກ້ານສາຂາໃຫ້ຮົ່ມເງົາຢູ່ເບື້ອງຫຼັງ ບໍລິເວນລານວັດ ມີກຸ່ມລາດສະດອນທັງຊາຍຍິງນັ່ງພັບພຽບຢູ່ເທິງພື້ນດ້ວຍກິລິຍາອາການສຳຮວມ ແລະເຄົາລົບສັດທາ ເພື່ອຮັບຟັງໂອວາດ ແລະເຝົ້າຊົມບາລະມີຂອງຜູ້ນຳ ແລະພະສົງ ພາບຝັ່ງຂວາເຕັມໄປດ້ວຍພົນວັດຂອງການເຮັດວຽກ ສະແດງໃຫ້ເຫັນກຸ່ມໄພ່ພົນຊາຍສະກັນກຳລັງຮ່ວມແຮງຮ່ວມໃຈກັນສ້າງບ້ານເຮືອນ ແລະສິ່ງປູກສ້າງ ມີການໃຊ້ເລື່ອຍໄມ້ຂະໜາດໃຫຍ່ ການຂຶ້ນໂຄງສ້າງເສົາເຮືອນ ແລະການປະກອບຫຼັງຄາ ເຊິ່ງເປັນສັນຍາລັກຂອງການລົງຫຼັກປັກຖານເພື່ອສ້າງ "ເມືອງມຸກດາຫານ" ໃຫ້ເປັນປຶກແຜ່ນ ການແຕ່ງກາຍຂອງກຸ່ມຜູ້ໃຊ້ແຮງງານທີ່ນຸ່ງຕ່ຽວແບບດັ້ງເດີມ ສະແດງໃຫ້ເຫັນເຖິງວິຖີຊີວິດທີ່ຮຽບງ່າຍ ແລະຄວາມແຂງຂັນໃນການບຸກເບີກພື້ນທີ່ ສາກຫຼັງຂອງພາບຖືກວາດໃຫ້ເຫັນທິວທັດຂອງປ່າໄມ້ທີ່ຍັງຄົງຄວາມອຸດົມສົມບູນ ຕົ້ນຕານ ແລະພັນໄມ້ຕ່າງໆ ເຊິ່ງສື່ເຖິງສະພາບພູມມິປະເທດຮິມຝັ່ງ ແມ່ນໍ້າຂອງ ອັນເປັນໄຊຍະພູມທີ່ເຈົ້າຈັນກິນລີເລືອກໃນການຕັ້ງເມືອງ ເທິງທ້ອງຟ້າເບື້ອງຂວາ ປາກົດເສັ້ນສາຍຂອງແສງສະຫວ່າງທີ່ພາດຜ່ານ ຄ້າຍກັບດາວຕົກຫຼືດວງໄຟປະຫຼາດ ເຊິ່ງຕາມຕຳນານເລົ່າຂານຄືການປາກົດຂອງ ແກ້ວມຸກດາຫານ (ດວງແກ້ວມົງຄົນ) ທີ່ລອຍພາດຜ່ານທ້ອງຟ້າໃນຍາມລາຕີ ອັນເປັນທີ່ມາຂອງຊື່ "ເມືອງມຸກດາຫານ" ນັ້ນເອງ ດ້ານເທິງມີຂໍ້ຄວາມວ່າຕັ້ງເມືອງມຸກດາຫານ ມີດອກຊ້າງນ້າວປະກອບພາບຂ້າງໆ ຂໍ້ຄວາມ

ພາຍຫຼັງຈາກເຈົ້າຈັນສຸລິຍະວົງເຖິງແກ່ພິຣາໄລ ພະໂອລົດທັງ 2 ພະອົງໄດ້ແຍກຍ້າຍກັນອອກໄປປົກຄອງບ້ານເມືອງຮິມຝັ່ງແມ່ນໍ້າຂອງ ໄດ້ແກ່ ເຈົ້າລາຊະບຸດໂຄດ (ພະເຊດຖາ) ໄດ້ອົບພະຍົບໄພ່ພົນຈາກວຽງດົງເຂັນຍ ແລະເມືອງແກ້ງກອກ ຝັ່ງຊ້າຍແມ່ນໍ້າຂອງ ໄປຕັ້ງເມືອງທີ່ບ້ານດອນຕານ ເອີ້ນວ່າ ເມືອງດອນຕານ(ບໍລິເວນອຳເພີດອນຕານໃນປັດຈຸບັນ) ສ່ວນເຈົ້າຈັນກິນລີ (ເຈົ້າກິນລີ) (ພະອະນຸຊາ) ຍັງຄົງຄອງເມືອງໂພນສິມສືບຕໍ່ຈາກພະບິດາໄປກ່ອນຊ່ວງໄລຍະເວລາໜຶ່ງ

ຕໍ່ມາໃນປີ ຄ.ສ. 1767 ມີນາຍພານຈາກເມືອງໂພນສິມ (ບ້ານຫຼວງໂພນສິມ) ຂ້າມແມ່ນໍ້າຂອງມາຍັງຝັ່ງຂວາບໍລິເວນປາກຫ້ວຍບັງມຸກ ໄດ້ພົບຊາກເມືອງຮ້າງ ວັດຮ້າງ ແລະມີຕົ້ນຕານຕົ້ນໜຶ່ງມີຍອດເຖິງ 7 ຍອດຕັ້ງຕະຫງ່ານຢູ່ຮິມຝັ່ງຂອງ ທັງຍັງເຫັນກອງອິດປັກຫັກພັງໃຕ້ຕົ້ນຕານ ເຫັນວ່າເປັນໄຊຍະພູມທີ່ອຸດົມສົມບູນກວ່າຖິ່ນເດີມ ຈຶ່ງກັບໄປລາຍງານແກ່ເຈົ້າຈັນກິນລີ ເມື່ອເຈົ້າຈັນກິນລີເດີນທາງມາກວດເບິ່ງ ກໍຊົງເຫັນວ່າເຄີຍເປັນທີ່ຕັ້ງເມືອງບູຮານມາກ່ອນ ແລະເປັນທຳເລເໝາະສົມແກ່ການຕັ້ງບ້ານເມືອງ ຈຶ່ງໄດ້ນຳໄພ່ພົນອົບພະຍົບຂ້າມຟາກມາຕັ້ງຖິ່ນຖານ ນະ ບໍລິເວນປາກຫ້ວຍບັງມຸກນັ້ນ ແລະດຳເນີນການສ້າງເມືອງຂຶ້ນໃໝ່ເທິງພື້ນທີ່ເດີມ ແມ້ຈະເປັນການສ້າງທັບລົງເທິງຮາກຖານເມືອງຮ້າງ ແຕ່ກໍມິໃຊ່ການຕັ້ງເມືອງໃໝ່ໂດຍສິ້ນເຊີງ ຫາກເປັນການຟື້ນຟູ ແລະຕໍ່ຍອດຈາກເມືອງເກົ່າ

ລະຫວ່າງທີ່ເຈົ້າຈັນກິນລີຄວບຄຸມບ່າວໄພ່ຫັກຮ້າງຖາງພົງເພື່ອສ້າງບ້ານເມືອງນັ້ນ ໄດ້ມີການຄົ້ນພົບພະພຸດທະຮູບ 2 ອົງໃຕ້ຕົ້ນໂພຮິມຝັ່ງແມ່ນໍ້າຂອງ ອົງໃຫຍ່ເປັນພະພຸດທະຮູບກໍ່ອິດຖືປູນ ອົງນ້ອຍເປັນພະພຸດທະຮູບໂລຫະຫຼໍ່ດ້ວຍເຫຼັກເນື້ອດີ ຊາວເມືອງຈຶ່ງຮ່ວມໃຈກັນສ້າງວັດຂຶ້ນໃໝ່ເທິງວັດຮ້າງຮິມຝັ່ງຂອງ ຂະໜານນາມວ່າ ວັດສີມຸງຄຸນ (ສີມົງຄົນ) ພ້ອມທັງສ້າງກຸດິວິຫານ ແລະອັນເຊີນພະພຸດທະຮູບທັງສອງຂຶ້ນປະດິດສະຖານ ທະວ່າເກີດປາຕິຫານ ພະພຸດທະຮູບອົງນ້ອຍກັບລົງໄປປະດິດສະຖານໃຕ້ຕົ້ນໂພເດີມຫຼາຍຄັ້ງ ແລະຄ່ອຍໆ ຈົມດິນລົງຈົນເຫຼືອພຽງພະເກດໂຜ່ພົ້ນພື້ນ ຊາວບ້ານຈຶ່ງສ້າງແທ່ນສັກກາລະບູຊາຄອບໄວ້ ຂະໜານນາມວ່າ ພະຫຼຸບເຫຼັກ ສ່ວນພະພຸດທະຮູບອົງໃຫຍ່ໄດ້ຮັບການຂະໜານນາມວ່າ ພະເຈົ້າອົງຫຼວງ ປະດິດສະຖານເປັນພະປະທານຂອງວັດ ພາຍຫຼັງວັດໄດ້ປ່ຽນຊື່ເປັນ ວັດສີມົງຄົນໃຕ້ (ພະອາລາມຫຼວງ ຊັ້ນຕີ ຊະນິດວໍລະວິຫານ) ພະພຸດທະຮູບທັງສອງອົງຈຶ່ງນັບເປັນພະຄູ່ບ້ານຄູ່ເມືອງມຸກດາຫານມາຈົນເຖິງປັດຈຸບັນ (ອະນິ່ງ ປັດຈຸບັນບໍລິເວນທີ່ພະຫຼຸບເຫຼັກຈົມດິນຖືກກະແສນໍ້າເຊາະຕະຫຼິ່ງພັງທະລາຍລົງໝົດແລ້ວ ຄົງເຫຼືອພຽງແທ່ນສັກກາລະທີ່ຍ້າຍມາເກັບຮັກສາໄວ້ໜ້າພະວິຫານວັດສີມົງຄົນໃຕ້)

ຕໍ່ມາໃນຍາມຄ່ຳຄືນ ໄດ້ມີຜູ້ພົບເຫັນດວງແກ້ວສີສົດໃສເປົ່ງແສງເປັນປະກາຍແວວວາວລອຍອອກຈາກຕົ້ນຕານ 7 ຍອດຮິມຝັ່ງຂອງ ລ່ອງລອຍໄປຕາມລຳນໍ້າຂອງແທບທຸກຄືນ ຈວນຈົນໃກ້ຮຸ່ງຈຶ່ງລອຍກັບມາທີ່ເດີມ ເຈົ້າຈັນກິນລີຊົງຖືເປັນສຸບນິມິດ ແລະຂະໜານນາມແກ້ວນັ້ນວ່າ "ແກ້ວມຸກດາຫານ" ເຊິ່ງເຊື່ອກັນວ່າເປັນແກ້ວວິເສດໜຶ່ງໃນເກົ້າປະການຕາມຕຳນານແກ້ວນົບພະລັດ ປະກອບກັບມີການພົບໄຂ່ມຸກໃນຫອຍກີ້ແມ່ນໍ້າຂອງບ່ອຍຄັ້ງ ຈຶ່ງໄດ້ປະກາດນາມເມືອງທີ່ຕັ້ງໃໝ່ວ່າ ເມືອງມຸກດາຫານ ສະຖາປະນາຂຶ້ນໃນເດືອນ 4 ປີກຸນ ກົງກັບປີ ຄ.ສ. 1770 ເຫດການທັງໝົດນີ້ດຳເນີນໄປໃນຊ່ວງຕົ້ນສະໄໝອານາຈັກທົນບຸລີ

ການຜະໜວກເຂົ້າເປັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງສະຫຍາມໃນສະໄໝກຸງທົນບຸລີ

ບົດຄວາມຫຼັກ: ອານາຈັກທົນບຸລີ

ຄັ້ນເຖິງປີ ຄ.ສ. 1778 ສົມເດັດພະເຈົ້າຕາກສິນມະຫາລາດຊົງແຜ່ແສນຍານຸພາບຂຶ້ນມາຍັງລຸ່ມແມ່ນໍ້າຂອງ ໄດ້ມີພະບໍລົມລາຊະໂອງການໂປດເກົ້າຯ ໃຫ້ ສົມເດັດເຈົ້າພະຍາມະຫາກະສັດສຶກ ແລະເຈົ້າພະຍາຈັກກີຍົກກອງທັບຂຶ້ນມາປາບປາມ ແລະລວບລວມຫົວເມືອງນ້ອຍໃຫຍ່ຕາມລຳນໍ້າຂອງເຂົ້າເປັນຂ້າຂອບຂັນທະສີມາຂອງກຸງທົນບຸລີ ເມືອງມຸກດາຫານຈຶ່ງຖືກຜະໜວກເຂົ້າເປັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງສະຫຍາມ ແລະໄດ້ຮັບການຍົກຖານະເປັນຫົວເມືອງ

ດ້ວຍຄວາມດີຄວາມຊອບ ສົມເດັດພະເຈົ້າຕາກສິນມະຫາລາດຈຶ່ງຊົງພະກະລຸນາໂປດເກົ້າຯ ແຕ່ງຕັ້ງໃຫ້ ເຈົ້າຈັນກິນລີ ດຳລົງບັນດາສັກເປັນ ພະຍາຈັນທອນສີສຸລາດອຸປະຣາຊາມັນທາຕຸລາດ ເຈົ້າເມືອງມຸກດາຫານຄົນທຳອິດຢ່າງເປັນທາງການ ແລະພະລາຊະທານນາມເມືອງວ່າ "ເມືອງມຸກດາຫານ" (ບາງເອກະສານເອີ້ນນາມວ່າ ເຈົ້າພະຍາສີໂສລາດອຸປະຣາຊາມັນທາຕຸລາດ)

ພະຍາຈັນທອນສີສຸລາດອຸປະຣາຊາມັນທາຕຸລາດ (ເຈົ້າຈັນກິນລີ) ໄດ້ປົກຄອງເມືອງມຸກດາຫານພາຍໃຕ້ພະລາຊະອຳນາດຂອງກຸງທົນບຸລີສືບມາ ໄດ້ແຕ່ງຕັ້ງກົມການເມືອງຂຶ້ນ ໂດຍໃຫ້

1. ທ້າວກິ່ງ ເປັນອຸປະຮາດ
2. ທ້າວອຸ່ນ ເປັນລາຊະວົງ
3. ທ້າວຊູ ເປັນລາຊະບຸດ

ທ່ານມີບຸດທິດາລວມ 7 ຄົນ ໄດ້ແກ່ ທ້າວກິ່ງ ທ້າວອຸ່ນ ທ້າວຊູ ແລະທິດາອີກ 4 ຄົນ

ພະຍາຈັນທອນສີສຸລາດອຸປະຣາຊາມັນທາຕຸລາດ (ເຈົ້າຈັນກິນລີ) ເຖິງແກ່ອະນິດຈະກຳໃນປີ ຄ.ສ. 1804 ລວມໄລຍະເວລາທີ່ເປັນຜູ້ນຳໃນການສ້າງ ແລະປົກຄອງເມືອງມຸກດາຫານນານເຖິງ 34 ປີ

ເຫດການສຳຄັນໃນສະໄໝລັດຕະນະໂກສິນ

ບົດຄວາມຫຼັກ: ອານາຈັກລັດຕະນະໂກສິນ (ສະໄໝສົມບູລະນາຍາສິດທິລາດ)

ນັບຕັ້ງແຕ່ລັດຊະສະໄໝຂອງພະຍາຈັນທອນສີສຸລາດຯ ເປັນຕົ້ນມາ ເມືອງມຸກດາຫານດຳລົງຖານະຫົວເມືອງປະເທດລາດພາຍໃຕ້ລາຊະວົງຈັກກີ ມີເຫດການສຳຄັນປາກົດໃນແຕ່ລະລັດຊະສະໄໝ ໂດຍສະຫຼຸບດັ່ງຕໍ່ໄປນີ້

ສະໄໝພະຍາຈັນສຸລິຍະວົງ (ກິ່ງ) (ຄ.ສ. 1805–1840)

ພະຍາຈັນສຸລິຍະວົງ (ກິ່ງ) ຜູ້ເປັນໂອລົດຂອງພະຍາຈັນທອນສີສຸລາດຯ ແລະເປັນອຸປະຮາດເມືອງມຸກດາຫານ ໄດ້ດຳລົງຕຳແໜ່ງເຈົ້າເມືອງໃນອັນດັບທີ 2 ສືບຕໍ່ມາເປັນໄລຍະເວລາຍາວນານເຖິງ 35 ປີ ໄດ້ຮັບພະລາຊະທານສັນຍາບັດເປັນທີ່ ພະຍາຈັນສຸລິຍະວົງ (ໃນລັດຊະສະໄໝລັດຊະການທີ 1 ແຫ່ງກຸງລັດຕະນະໂກສິນ) ທ່ານໄດ້ຂໍພະລາຊະທານແຕ່ງຕັ້ງກົມການເມືອງມຸກດາຫານຕາມຕຳແໜ່ງຄື

1. ທ້າວອຸ່ນ ເລື່ອນຂຶ້ນເປັນອຸປະຮາດ
2. ທ້າວຊູ ເລື່ອນຂຶ້ນເປັນລາຊະວົງ
3. ທ້າວແຜ່ນ ເປັນລາຊະບຸດ

ພ້ອມກັບໄດ້ແຕ່ງຕັ້ງກົມການເມືອງ ແລະທ້າວເພຍຊັ້ນຜູ້ນ້ອຍຄົບຕາມຕຳແໜ່ງ ຄື ເມືອງແສນ ເມືອງຈັນ (ຕຳແໜ່ງຝ່າຍທະຫານ) ເມືອງຊ້າຍ ເມືອງຂວາ ເມືອງກາງ (ຕຳແໜ່ງຝ່າຍມະຫາດໄທ) ຊາເນດ ຊານົນ ຊາບັນດິດ (ຕຳແໜ່ງໜ້າທີ່ໃນການຮ່າງ ແລະອ່ານໜັງສືລາຊະການ) ເມືອງມຸກ ເມືອງຮາມ (ຕຳແໜ່ງຄວບຄຸມເຮືອນຈຳ) ນາເໜືອ ນາໃຕ້ (ຕຳແໜ່ງລວບລວມສະບຽງອາຫານໃສ່ຍຸ້ງສາງໄວ້ຮັບສຶກສົງຄາມ)

ພະຍາຈັນສຸລິຍະວົງ ມີບຸດທິດາຫຼາຍຄົນກັບພັນລະຍາຫຼາຍທ່ານ ໂດຍພັນລະຍາຄົນທີ 1 ຊື່ ເຈົ້ານາງຍອດແກ້ວ ມີບຸດທິດາລວມ 6 ຄົນ ຄື ທ້າວພົມ ທ້າວທັງ ທ້າວຄຳ ນາງຄິມ ນາງເຮົ້າ ນາງລຸນ ສ່ວນພັນລະຍາຄົນອື່ນກໍມີບຸດທິດາອີກຈຳນວນຫຼາຍ ຄັ້ນຢູ່ຕໍ່ມາອຸປະຮາດ (ອຸ່ນ) ແລະລາຊະວົງ (ຊູ) ໄດ້ເຖິງແກ່ກຳ ພະຍາຈັນສຸລິຍະວົງຈຶ່ງໄດ້ຂໍພະລາຊະທານສັນຍາບັດໃຫ້ບຸດ 3 ຄົນ ຂຶ້ນເປັນກົມການເມືອງ ຄື

1. ທ້າວພົມ ເປັນອຸປະຮາດ
2. ທ້າວທັງ ເປັນລາຊະວົງ
3. ທ້າວຄຳ ເປັນລາຊະບຸດ

ໃນຫ້ວງເວລາດຽວກັນນັ້ນ ໄດ້ເກີດເຫດການສຳຄັນໃນລາຊະຕະກູນ ໂດຍໃນປີ ຄ.ສ. 1800 "ອາດຊະຍາແມ່ເຈົ້າບັງມຸກ" ອັກຄະຣະມະເຫສີ ແລະພະມານດາຂອງເຈົ້າເມືອງໃນຂະນະນັ້ນ ໄດ້ເຖິງແກ່ອະນິດຈະກຳ

ຕໍ່ມາໃນປີ ຄ.ສ. 1806 ເກີດຄວາມຮ່ວມມືຄັ້ງໃຫຍ່ທາງສາສະໜາ ເມື່ອເຈົ້າອານຸວົງແຫ່ງວຽງຈັນ ພ້ອມດ້ວຍເຈົ້າເມືອງນະຄອນພະນົມ ແລະເຈົ້າເມືອງບັງມຸກ ໄດ້ເກນຜູ້ຄົນຮ່ວມກັນສ້າງ "ຂົວ" (ຂົວ) ເຊື່ອມທາງເດີນເຂົ້າສູ່ອົງພະມະຫາທາດວັດທຸ່ງ (ສ້າງຂົວໜ້າວັດໄປລົງທ່ານໍ້າຮິມຝັ່ງຂອງ) ຢ່າງໃດກໍຕາມ ເນື່ອງດ້ວຍຂະໜາດຂອງງານທີ່ໃຫຍ່ໂຕນັກ ການກໍ່ສ້າງໃນປີນັ້ນຈຶ່ງຍັງບໍ່ແລ້ວເສັດ

ຈົນກະທັ່ງຂ້າມມາເຖິງປີ ຄ.ສ. 1807 ຂົວດັ່ງກ່າວຈຶ່ງສ້າງສຳເລັດ ເຈົ້າອານຸວົງໄດ້ສະເດັດກັບມາຮ່ວມງານສະເຫຼີມສະຫຼອງຢ່າງຍິ່ງໃຫຍ່ ທະວ່າໃນປີດຽວກັນນັ້ນເອງ ກັບເກີດລາງຮ້າຍຂຶ້ນເມື່ອ"ເສວດສັດ" ຫຼືຍອດສັດຂອງພະທາດຫັກຕົກລົງມາ ຫຼັງຈາກນັ້ນບໍ່ດົນ "ອາດຊະຍາເຈົ້າບັງມຸກ" (ເຈົ້າເມືອງມຸກດາຫານ) ກໍເຖິງແກ່ພິຣາໄລຕາມໄປ

ໃນດ້ານສາສະໜາ ພະຍາຈັນສຸລິຍະວົງ (ກິ່ງ) ພ້ອມດ້ວຍພັນລະຍາ (ເຈົ້ານາງຍອດແກ້ວ) ໄດ້ສ້າງວັດປະຈຳຕະກູນຂຶ້ນກາງເມືອງມຸກດາຫານ ຊາວບ້ານເອີ້ນວ່າ "ວັດກາງ" ວັດນີ້ຈຶ່ງເປັນວັດສຳຄັນປະຈຳລັດຊະການຂອງທ່ານ

ຕໍ່ມາໃນປີ ຄ.ສ. 1812 ພະເຈົ້າອານຸລຸດທະຣາດວຽງຈັນ ແລະພະບໍລົມມະຣາຊາ (ສຸດຕາ) ເຈົ້າເມືອງນະຄອນພະນົມ ພະຍາຈັນທະສຸລິຍະວົງສາ (ກິ່ງ) ເຈົ້າເມືອງມຸກດາຫານ ໄດ້ມາຮ່ວມກັນສະຫຼອງຫໍພະແກ້ວໃນວັດພະທາດພະນົມ

ຕໍ່ມາໃນປີ ຄ.ສ. 1815 ປີເຣີອນກຸນ ເຈົ້າອຸປະຮາດແຫ່ງເມືອງມຸກດາຫານເຖິງແກ່ກຳ ໃນວັນພຸດ ເດືອນ 10 ແຮມ 15 ຄ່ຳ ແລະໃນປີນັ້ນເອງ ເຈົ້າເມືອງຄຳທອງຕ້ອງຫຼົບໜີຈາກເມືອງຂອງຕົນຂຶ້ນມາພຶ່ງອາໄສທີ່ເມືອງມຸກດາຫານ

ບົດຄວາມຫຼັກ:ກະບົດຂອງເຈົ້າອານຸວົງຕໍ່ການປົກຄອງຂອງສະຫຍາມ

ຕະຫຼອດລັດຊະສະໄໝຂອງທ່ານ ເມືອງມຸກດາຫານມີບົດບາດໂດດເດັ່ນທາງການທະຫານ ໂດຍສະເພາະເມື່ອເກີດກະບົດເຈົ້າອານຸວົງໃນປີ ຄ.ສ. 1826 ທ່ານໄດ້ນຳກຳລັງພົນເມືອງມຸກດາຫານເຂົ້າຮ່ວມຮົບຄຽງຂ້າງສະຫຍາມຢ່າງແຂງຂັນ ແມ້ວ່າໃນລັດຊະສະໄໝພະເຈົ້າອານຸວົງ ແມ້ຈະເປັນກະສັດປະເທດລາດ ແຕ່ຊົງພະຍາຍາມສະແດງບົດບາດຂອງຜູ້ນຳລ້ານຊ້າງທີ່ເຄີຍປະຕິບັດ ພະອົງຊົງຮ່ວມກັບເຈົ້າເມືອງນະຄອນພະນົມ ພະບໍລົມມະຣາຊາ (ມັງ) ແລະເຈົ້າເມືອງມຸກດາຫານສະໄໝເຈົ້າຈັນທອນສຸລິຍະວົງ (ກິ່ງ) ມາບູລະນະພະທາດ ແລະສ້າງຂົວໜ້າວັດໄປລົງທ່ານໍ້າຮິມຝັ່ງຂອງ ເມື່ອປີ ຄ.ສ. 1806 ແລະ 1807 ສະໄໝເຈົ້າຈັນທອນສຸລິຍະວົງ (ກິ່ງ) ແມ້ວ່າຈະມີຄວາມສຳພັນອັນດີກັບເຈົ້າອານຸວົງພຽງໃດ ກໍພ້ອມຮົບຄຽງຂ້າງສະຫຍາມ ເມື່ອສົງຄາມສະຫງົບລົງ ທ່ານຍັງໄດ້ດຳເນີນການຕາມນະໂຍບາຍກວາດຕ້ອນຜູ້ຄົນຫຼາກຫຼາຍຊາດຕະພັນຈາກຝັ່ງຊ້າຍແມ່ນໍ້າຂອງ ອາທິ ຊາວຜູ້ໄທ ແລະຊາວຢໍ້ ໃຫ້ເຂົ້າມາຕັ້ງຖິ່ນຖານເທິງຝັ່ງຂວາຢ່າງເປັນລະບົບ

ຕໍ່ມາໃນປີ ຄ.ສ. 1832 ເມືອງມຸກດາຫານຕ້ອງປະສົບກັບພາວະຝົນແລ້ງຢ່າງໜັກ ລາດສະດອນທຳນາໄດ້ຜົນຜະລິດເສຍຫາຍເຖິງສອງສ່ວນຈາກສາມສ່ວນ ເມືອງສາມາດເກັບເຂົ້າຂຶ້ນສາງໄດ້ພຽງ 6,000 ຖັງ ຈຳຕ້ອງແບ່ງສົ່ງໄປຊ່ວຍກອງທັບທີ່ເມືອງນະຄອນພະນົມ 1,500 ຖັງ ແລະແຈກຢາຍໃຫ້ຄອບຄົວຜູ້ໂຍກຍ້າຍມາຈາກຝັ່ງຊ້າຍອີກ 1,600 ຖັງ ສົ່ງຜົນໃຫ້ລາດສະດອນບາງສ່ວນດືອດຮ້ອນເຖິງຂັ້ນຕ້ອງບໍລິໂພກເຂົ້າຜະສົມມັນ ແລະກະລອຍ

ຕໍ່ມາໃນປີ ຄ.ສ. 1836 ຊົງພະລາຊະດຳລິເຖິງຫົວເມືອງລາວຝ່າຍຕາເວັນອອກ ແລະເຂມອນປ່າດົງທີ່ຍັງບໍ່ມີການທຳບັນຊີຊາຍສະກັນໃຫ້ທາບຈຳນວນແນ່ນອນ ຈຶ່ງໂປດເກົ້າຯ ໃຫ້ຈັດຂຸນຫຼວງອອກໄປສຳຫຼວດແບ່ງເປັນສາມສາຍ ໄດ້ແກ່ ເຈົ້າພະຍາບໍດິນທະເດຊາຮັບຜິດຊອບ 13 ເມືອງ ຄື ເມືອງຂຸຂັນ ສຸລິນ ສັງຂະ ສີສະເກດ ເດດອຸດົມ ນະຄອນຈຳປາສັກ ອຸບົນ ສຸວັນນະພູມ ຍະໂສທອນ ສີທັນດອນ ຊຽງແຕງ ແສນປາງ ແລະອັດຕະປື ດ້ານພະມະຫາເທບ (ປ້ອມ) ເຊິ່ງເປັນພະຍາມະຫາອຳມາດໃຫ້ຂຶ້ນໄປຊຳລະບັນຊີຄົນເກົ່າ ແລະຜູ້ຂ້າມມາໃໝ່ໃນ 12 ເມືອງ ໄດ້ແກ່ ເມືອງນະຄອນພະນົມ ບ້ານທ່າອຸເທນ ສະກົນນະຄອນ ໄຊຍະບຸລີ ກາລະສິນ ຮ້ອຍເອັດ ມຸກດາຫານ ເຂມະລາດ ຄົງເຈຍມ ສະເມັຍະ ສາລະວັນ ແລະຄຳທອງໃຫຍ່ ສ່ວນພະພິເລນທອນເທບ (ຂຳ) ຮັບຜິດຊອບ 6 ເມືອງ ຄື ເມືອງໜອງຄາຍ ໜອງຫານ ຂອນແກ່ນ ຊົນນະບົດ ພູວຽງ ແລະປາກເຫືອງ ຂຸນຫຼວງທັງສາມສາຍໄດ້ຍົກອອກເດີນທາງພ້ອມກັນ ນະ ເດືອນ 2 ຂຶ້ນ 6 ຄ່ຳ ໃນປີດຽວກັນນັ້ນ ໝື່ນຣາຊາກົນກອນຈັບຊ້າງພາຍສີຄຳແດງລັກສະນະພິເສດ ຕາຂາວ ເລັບຂົນຫູຍາວສີເຫຼືອງ ເອີ້ນວ່າຂະຫຼຸມປະຈຽດ ຈາກໂຂຼມທີ່ບ້ານເຫຼົ່າ ສູງ 4 ສອກ 3 ນິ້ວ ນຳເຂົ້າມາກຸງເທພຯ ນະ ວັນອັງຄານ ເດືອນ 2 ແຮມ 2 ຄ່ຳ ແລະໄດ້ຮັບພະລາຊະທານນາມຂຶ້ນລະວາງວ່າ ພະບໍລົມມະກຸນຊອນ ບໍລິວານຂະຫຼຸມປະຈຽດ ກຽດຕິຄຸນວິບູນຍະຍົດ ຄະຊະອັກຄະນີພົງ ມຸງຄຸນລັກສະນະເລີດຟ້າ

ບົດຄວາມຫຼັກ:ອານາມສະຫຍາມຍຸດ

ໃນປີດຽວກັນນີ້ເອງ (ປີ ຄ.ສ. 1836) "ຈົດໝາຍເຫດກ່ຽວກັບເຂມອນ ແລະຍວນໃນລັດຊະການທີ 3 ຕອນທີ 1" (ສະບັບທີ 4 ໃບບອກເມືອງອຸບົນລາຊະທານີ ເລື່ອງແຕ່ງທ້າວເພຍໄປຮັກສາລາຊະການທາງເມືອງມຸກດາຫານ) ເຊິ່ງເຮັດໃຫ້ຕ້ອງມີການແຕ່ງຕັ້ງຂຸນນາງທ້ອງຖິ່ນຢ່າງ "ທ້າວສຸວໍ" ແລະ "ເພຍຊຽງເໜືອ" ໃຫ້ຄຸມກຳລັງພົນໄປຮັກສາລາຊະການ ແລະຟັງສືບຂ່າວລາຊະການໃນພື້ນທີ່ຊາຍແດນຊ່ວງເວລາທີ່ສະຫຍາມກຳລັງເຮັດສົງຄາມ ແລະເຝົ້າຣະວັງຄວາມເຄື່ອນໄຫວຂອງຍວນ (ອານາມສະຫຍາມຍຸດ)

ຄັ້ນເຖິງປີ ຄ.ສ. 1840 ສະມຸຫານາຍົກມີທ້ອງຕາພະລາຊະສິງແຈ້ງວ່າ ກຸ່ມຄົນຫຼາຍເຜົ່າພັນທາງຝັ່ງຊ້າຍ ເຊັ່ນ ຜູ້ໄທ ຂ່າ ກະໂຊ່ ກະເລີງ ຢໍ້ ອາດຕົກເປັນກຳລັງໃຫ້ຝ່າຍຍວນ ຈຶ່ງຊົງພະກະລຸນາໂປດເກົ້າຯ ໃຫ້ ພະເທບວໍລະໄຊ (ບຸນຈັນ) ເຈົ້າເມືອງເຂມະລາດເປັນແມ່ທັບ ຄຸມກຳລັງຈາກເມືອງອຸບົນຯ ເມືອງເຂມະລາດ ແລະເມືອງມຸກດາຫານ ຍົກພົນຂ້າມຂອງໄປກວາດຕ້ອນຜູ້ຄົນເຂົ້າມາ ເພື່ອຕັດກຳລັງຂອງກອງທັບຍວນ

ພະຍາຈັນສຸລິຍະວົງ (ກິ່ງ) ເຖິງແກ່ອະນິດຈະກຳ ເມື່ອເດືອນຈຽງ (ເດືອນອ້າຍ) ແຮມ 5 ຄ່ຳ ປີ ຄ.ສ. 1840

ສະໄໝພະຈັນສຸລິຍະວົງ (ພົມ) (ຄ.ສ. 1841–1862)

ພະຈັນສຸລິຍະວົງ (ພົມ) ໂອລົດຂອງພະຍາຈັນສຸລິຍະວົງ (ກິ່ງ) ເດີມດຳລົງຕຳແໜ່ງອຸປະຮາດ ໄດ້ຮັບໂປດເກົ້າຯ ໃຫ້ເປັນເຈົ້າເມືອງໃນປີ ຄ.ສ. 1841 ໄດ້ຂໍພະລາຊະທານສັນຍາບັດແຕ່ງຕັ້ງກົມການເມືອງຂຶ້ນໃໝ່ ຄື

1. ທ້າວຄຳ ເລື່ອນຂຶ້ນເປັນອຸປະຮາດ
2. ທ້າວສຸຣາດ ເປັນລາຊະວົງ
3. ທ້າວຈີນ ເປັນລາຊະບຸດ (ບຸດພະຍາຈັນຯ ເຈົ້າເມືອງລຳດັບທີ 2 ມານດາເປັນເຈົ້ານະຄອນຈຳປາສັກ)

ໃນລັດຊະການນີ້ ທ່ານເປັນຜູ້ຂໍພະລາຊະທານຕັ້ງເມືອງໜອງສູງຂຶ້ນເປັນເມືອງບໍລິວານເມື່ອປີ ຄ.ສ. 1844 ເພື່ອໃຫ້ເປັນທີ່ຢູ່ຂອງກຸ່ມຊາວຜູ້ໄທທີ່ອົບພະຍົບມາ ນອກຈາກນີ້ ໃນປີ ຄ.ສ. 1845 ເນື່ອງຈາກກອງທັບຍວນໄດ້ເຂົ້າຣຸກຣານດິນແດນທາງຝັ່ງຊ້າຍແມ່ນໍ້າຂອງຢູ່ເນືອງໆ ພະບາດສົມເດັດພະນັ່ງເກົ້າເຈົ້າຢູ່ຫົວ (ລັດຊະການທີ 3) ຈຶ່ງໄດ້ເກນທັບຈາກຫົວເມືອງຕ່າງໆ ລວມທັງເມືອງມຸກດາຫານ 1,100 ຄົນ ຍົກໄປຕີເມືອງພິນ ເມືອງນອງ ເມືອງວັງ ເມືອງຕະໂປນ (ເຊໂປນ) ເມືອງຜາບັງ ເມືອງຊຽງຮ່ອມ ກວາດຕ້ອນຜູ້ຄົນມາຢູ່ທາງຝັ່ງຂວາແມ່ນໍ້າຂອງ ເຊິ່ງຕໍ່ມາໄດ້ຕັ້ງເປັນບ້ານເມືອງຂຶ້ນອີກຫຼາຍແຫ່ງ ເຊັ່ນ ເມືອງເລີນູນະຄອນ ເມືອງໜອງສູງ ເມືອງກຸສິນາຣາຍ ເມືອງວາຣິຊະພູມ ຯລຯ ເຈົ້າເມືອງມຸກດາຫານໄດ້ຂໍໃຫ້ທ້າວສິງ ເປັນພະໄກສອນສອນຣາດເຈົ້າເມືອງໜອງສູງຂຶ້ນເມືອງມຸກດາຫານ ສ່ວນທ້າວສາຍເມືອງນະຄອນພະນົມຂໍໃຫ້ເປັນພະແກ້ວໂກມົນ ເຈົ້າເມືອງເລີນູນະຄອນ

ຕໍ່ມາໃນປີ ຄ.ສ. 1846 ພະຈັນສຸລິຍະວົງ (ພົມ) ໄດ້ບູລະນະປະຕິສັງຂອນວັດກາງເຊິ່ງພະບິດາ ແລະພະມານດາໄດ້ສ້າງໄວ້ ພ້ອມທັງຂະໜານນາມໃໝ່ວ່າ "ວັດຍອດແກ້ວສີວິໄຊ" ເພື່ອອຸທິດສ່ວນກຸສົນຖວາຍແດ່ເຈົ້ານາງຍອດແກ້ວ ພະມານດາຜູ້ລ່ວງລັບ

ໃນປີດຽວກັນນັ້ນ ທາງກຸງເທພຯ ມີທ້ອງຕາພະລາຊະສິງແຈ້ງເລື່ອງການໃຊ້ເງິນແທນຜົນເລົ່າ (ໝາກແຫ້ງ) ສຳລັບສົ່ງສ່ວຍ ເນື່ອງຈາກຕະຫຼາດຈີນປ່ຽນໄປ ລາຄາຜົນເລົ່າຕົກຕ່ຳ ຈຶ່ງໃຫ້ຄິດລາຄາຜົນເລົ່າຫາບລະ 5 ຕຳລຶງ (20 ບາດ) ໂດຍໃຫ້ເຈົ້າເມືອງເກັບເງິນແທນຈາກຊາຍສະກັນ 10 ຄົນຕໍ່ຜົນເລົ່າ 1 ຫາບ (ເຊິ່ງເປັນເອກະສານສຳຄັນທີ່ສະແດງໃຫ້ເຫັນເຖິງກົນໄກການປັບປ່ຽນລະບົບສ່ວຍໃຫ້ເຂົ້າກັບສະພາວະເສດຖະກິດ)

ຕໍ່ມາໃນປີ ຄ.ສ. 1847 ສະໄໝພະຈັນສຸລິຍະວົງ (ພົມ) ຂໍພະລາຊະທານເຄື່ອງຂຽນ ແລະກະຈົກໄປຊ່ອມພະວິຫານ

ຕໍ່ມາໃນປີ ຄ.ສ. 1853 ເມືອງມຸກດາຫານ ໄດ້ຮັບຕາສານ (ຈົດໝາຍເຫດລັດຊະການທີ 4, ປີ ຄ.ສ. 1853, ເລກທີ 49/6, ‘ຮ່າງຕາເຖິງເມືອງຍະໂສທອນ ເມືອງນະຄອນພະນົມ ເມືອງໜອງຄາຍ ເມືອງໜອງຫານ ເມືອງໄຊຍະບຸລີ ເມືອງໂພນພິໄສ ເມືອງມຸກດາຫານ ໂປດຯ ໃຫ້ເຈົ້າເມືອງສົ່ງໃຫ້ທ້າວເພຍໄປເກ່ຽກລ່ອມພວກເມືອງພວນ) ເຊິ່ງເປັນຄຳສັ່ງໃຫ້ເຈົ້າເມືອງສົ່ງທ້າວເພຍໄປເກ້ຽກລ້ຽມຊາວເມືອງພວນໃຫ້ຢູ່ໃຕ້ການປົກຄອງ

ຕໍ່ມາໃນປີ ຄ.ສ. 1861 ໄດ້ຮັບ “ຈົດໝາຍເຫດລັດຊະການທີ 4, ປີ ຄ.ສ. 1861, ເລກທີ 24, ‘ຮ່າງສານຕາເຖິງເມືອງມຸກດາຫານ ໃຫ້ພະຈັນທະສຸລິຍະວົງແຕ່ງທ້າວເພຍໄປຟັງຂ່າວລາຊະການ’” (ເປັນຄຳສັ່ງໃຫ້ແຕ່ງທ້າວເພຍໄປສືບຂ່າວລາຊະການ)

ພະຈັນສຸລິຍະວົງ (ພົມ) ມີບຸດທິດາ ຄື ນາຍສະ ທ້າວແທ່ງ ທ້າວຂວ້າງ ນາງຄິມ ນາງຫຼ້າ ທ່ານເຖິງແກ່ອະນິດຈະກຳ ເມື່ອປີ ຄ.ສ. 1862 ຫຼັງຄອງເມືອງນານ 20 ປີ ໂດຍມີອຸປະຮາດ (ຄຳ) ຮັກສາລາຊະການເມືອງແທນຕໍ່ມາອີກ 3 ປີ ຈົນເຖິງປີ ຄ.ສ. 1865

ສະໄໝເຈົ້າຈັນທອນເທບສຸລິຍະວົງດຳລົງລັດສີມາມຸກດາທິບໍດີ (ເຈົ້າໜູ) (ເຈົ້າຈັນທອນປະທີບ) (ຄ.ສ. 1865–1869)

ຕໍ່ມາໃນປີ ຄ.ສ. 1865 ເມືອງມຸກດາຫານໄດ້ຮັບ “ຈົດໝາຍເຫດລັດຊະການທີ 4, ປີ ຄ.ສ. 1865, ເລກທີ 25, ‘ຮ່າງສານຕາເຖິງກົມການທ້າວເພຍເມືອງມຸກດາຫານ ເລື່ອງໂປດເກົ້າຯ ຕັ້ງເຈົ້າເມືອງມຸກດາຫານ.’” (ເປັນເອກະສານແຈ້ງການແຕ່ງຕັ້ງເຈົ້າເມືອງຄົນໃໝ່) ແລະໃນປີດຽວກັນນັ້ນເອງ ໄດ້ຮັບ “ຈົດໝາຍເຫດລັດຊະການທີ 4, ປີ ຄ.ສ. 1865, ເລກທີ 30/5, ‘ຄັດບອກວ່າດ້ວຍເມືອງມຸກດາຫານຂໍເລື່ອນອຸປະຮາດເປັນຈາງວາງ.’” (ເປັນເອກະສານກ່ຽວກັບການຂໍເລື່ອນຕຳແໜ່ງອຸປະຮາດ)

ເພາະວິກິດພາຍໃນລາຊະຕະກູນ ເມືອງມຸກດາຫານຈຶ່ງຂາດເຈົ້າເມືອງຢູ່ໄລຍະໜຶ່ງ ຕໍ່ມາໃນປີ ຄ.ສ. 1865 ພະບາດສົມເດັດພະຈອມເກົ້າເຈົ້າຢູ່ຫົວຊົງໂປດເກົ້າຯ ໃຫ້ເຈົ້າໜູ ເຈົ້າຈັນທອນເທບ (ເຈົ້າຈັນທອນປະທີບ) ເຊື້ອພະວົງຈາກວຽງຈັນເຊິ່ງເຄີຍເປັນເຈົ້າເມືອງຂອນແກ່ນ ມາປົກຄອງເມືອງມຸກດາຫານ ເຈົ້າໜູເປັນພະພາຕິຍະ (ຫຼານລຸງ) ຂອງເຈົ້າອານຸວົງ ແລະເປັນພະໂອລົດຂອງເຈົ້ານັນທະເສນ (ລຳດັບສະກຸນຊາລີຈັນ ຊັ້ນທີ 7 ) ເປັນຕົ້ນສະກຸນຈັນທະນາກອນ ໄປຮັບລາຊະການຢູ່ທີ່ກຸງເທພຯ ຊົງພະລາຊະທານສັນຍາບັດໃຫ້ເຈົ້າໜູເປັນ ເຈົ້າຈັນທອນເທບສຸລິຍະວົງດຳລົງລັດສີມາມຸກດາທິບໍດີ ເອກະສານຂອງແຂວງມຸກດາຫານສະກົດວ່າ (ເຈົ້າຈັນທອນເທບສຸລິຍະວົງດຳລົງລັດສີມາມຸກດາຫານາທິບໍດີ) (ເນື່ອງຈາກທາງກຸງເທພຯ ບໍ່ໄວ້ໃຈໃຫ້ກັບໄປປົກຄອງວຽງຈັນ ຈຶ່ງຕັ້ງມາດຳລົງຕຳແໜ່ງເຈົ້າເມືອງມຸກດາຫານ) ປາກົດວ່າກົມການເມືອງບໍ່ພໍໃຈທີ່ເຈົ້າໜູເປັນເຈົ້າວຽງຈັນມາປົກຄອງເມືອງມຸກດາຫານ ຈຶ່ງເກີດມີການທະເລາະເບາະແວງບາດໝາງກັນຢູ່ສະເໝີ

ເຈົ້າຈັນທອນເທບຯ (ເຈົ້າໜູ) ຈຶ່ງຂໍພະລາຊະທານສັນຍາບັດໃຫ້

1. ທ້າວຈີນ ເລື່ອນຂຶ້ນເປັນອຸປະຮາດ (ທ້າວຈີນເປັນບຸດເຈົ້າເມືອງມຸກດາຫານລຳດັບທີ 2)
2. ເຈົ້າວີຣະບຸດ (ບຸດເຈົ້າໜູ) ເປັນລາຊະວົງ
3. ທ້າວແທ່ງ ເປັນລາຊະບຸດ (ທ້າວແທ່ງເປັນບຸດເຈົ້າເມືອງມຸກດາຫານ ລຳດັບທີ 3)

ສ່ວນທ້າວຄຳອຸປະຮາດຄົນເດີມ ເຊິ່ງຊາວບ້ານຊາວເມືອງຄິດວ່າຈະໄດ້ເປັນເຈົ້າເມືອງ ເຈົ້າໜູໄດ້ຂໍພະລາຊະທານສັນຍາບັດໃຫ້ເປັນ ພະພຶດຕິມົນຕີ ຕຳແໜ່ງທີ່ປຶກສາລາຊະການເມືອງມຸກດາຫານ

ປີ ຄ.ສ. 1866 ເຈົ້າຈັນທອນເທບຯ (ເຈົ້າໜູ) ໄດ້ຂໍຍົກບ້ານແຂວງບາງຊາຍຂຶ້ນເປັນເມືອງພາລຸກາກອນພູມ ຂຶ້ນເມືອງມຸກດາຫານ ແລະຂໍພະລາຊະທານໃຫ້ທ້າວທັດ (ບຸດທ້າວທັງລາຊະວົງເມືອງມຸກດາຫານ) ເປັນພະອະມອນຣິດທິທາດາເຈົ້າເມືອງ ສະນັ້ນເມືອງມຸກດາຫານຈຶ່ງມີເມືອງຂຶ້ນໃນຍຸກນັ້ນ ຄື

• ເມືອງໜອງສູງ ພະໄກສອນສອນຣາດ (ສິງ) ເປັນເຈົ້າເມືອງ
• ເມືອງພາລຸກາກອນພູມ ພະອະມອນຣິດທິທາດາ (ທັດ) ເປັນເຈົ້າເມືອງ

ດິນແດນຂອງເມືອງມຸກດາຫານໃນຍຸກນັ້ນກວ້າງຂວາງ ອານາເຂດຈົດແດນຍວນລວມເຖິງເມືອງພິນ ເມືອງນອງ ເມືອງພ້ອງ ເມືອງພານ ເມືອງເຊໂປນ (ຕະໂປນ) ແລະເມືອງວັງມົນ

ໃນລັດຊະການນີ້ ມຸກດາຫານໄດ້ຮັບພະລາຊະທານເຄື່ອງຍົດສະເໝີເມືອງປະເທດລາດ ແລະລິເລີ່ມປະເພນີການຖວາຍຕົ້ນໄມ້ເງິນຕົ້ນໄມ້ຄຳ ນະ ກຸງເທພຯ ທຸກປີຕັ້ງແຕ່ປີ ຄ.ສ. 1867 ເປັນຕົ້ນມາ ເຈົ້າໜູມີບົດບາດສູງໃນການເຊື່ອມສຳພັນກັບລາຊະວົງຈັກກີ ໂດຍຊົງນຳເຈົ້າຈອມປະທຸມ ພະທິດາ (ບໍ່ຮູ້ມານດາ) ເຂົ້າຖວາຍຕົວເປັນບາດບໍລິຈາຣິກາໃນລັດຊະການທີ 4 ອັນເປັນການກະຊັບຄວາມສຳພັນທາງການເມືອງລະຫວ່າງຫົວເມືອງອີສານກັບລາຊະສຳນັກສ່ວນກາງໃຫ້ແໜ້ນແຟ້ນຍິ່ງຂຶ້ນ ປາກົດໃນວັນນະກຳ "ນິຣາດວັງບາງຍີ່ຂັນ" ຂອງຄຸນພຸ່ມວ່າ ຄາວທີ່ເຈົ້ານາຍຝ່າຍອີສານປະຊວນ ພະເຈົ້າບໍລົມວົງເທີ ພະອົງເຈົ້ານາລີລັດຕະນາ ໄດ້ສະເດັດພະລາຊະດຳເນີນໄປຊົງເຍືອນທີ່ວັງບາງຍີ່ຂັນ ໂດຍມີເຈົ້າຈອມປະທຸມ ແລະເຈົ້າຈອມມານດາດວງຄຳຕາມສະເດັດດ້ວຍ

ນອກຈາກນີ້ໃນປີ ຄ.ສ. 1868 ເຈົ້າໜູຍັງໄດ້ເກ້ຍກ່ອມຊາວລາວພວນ ແລະຜູ້ໄທຈາກເມືອງຊຽງຂວາງ ສຸຍ ສົບແອກ ຊຳເໜືອ ເມືອງບົວ ຯລຯ ຈຳນວນ 1,094 ຄົນ ໃຫ້ມາສວາມິພັກ ແລະຕັ້ງບ້ານເຮືອນທີ່ບ້ານໜອງແກວ ຫາດເດືອຍ ທາງຝັ່ງຊ້າຍ (ກົງຂ້າມອຳເພີບຶງການໃນປັດຈຸບັນ) ແລະຂໍພະລາຊະທານຕັ້ງຂຶ້ນເປັນເມືອງປະຊຸມພະນາໄລ ຂຶ້ນກັບເມືອງມຸກດາຫານ

ແລະໃນປີດຽວກັນນັ້ນເອງ ເມືອງມຸກດາຫານ ໄດ້ຮັບໃບບອກ “ຈົດໝາຍເຫດລັດຊະການທີ 4, ປີ ຄ.ສ. 1868, ເລກທີ 102/3, ‘ສຸພາອັກສອນເຖິງເຈົ້າຈັນທອນເທບຯ ຕອບເລື່ອງຂໍເລກເມືອງມຸກດາຫານເປັນຕຳຫຼວດມະຫາດເລັກ ແລະກອງລາດຕະເວນຮັກສາເຂດແດນ.’” (ເປັນເອກະສານກ່ຽວກັບການຂໍຕັ້ງກອງກຳລັງຮັກສາດິນແດນ)

ໃນປີ ຄ.ສ. 1868 ເຊັ່ນກັນ ເນື່ອງຈາກຝຣັ່ງໄດ້ດິນແດນຍວນ ແລະເຂມອນກຳລັງຈະຣຸກລ້ຳເຂົ້າມາໃນພະລາຊະອານາເຂດທາງຝັ່ງຊ້າຍແມ່ນໍ້າຂອງ ພະບາດສົມເດັດພະເຈົ້າຢູ່ຫົວຈຶ່ງໂປດເກົ້າຯ ໃຫ້ ຫຼວງເດດດັດສະກອນ ຫຼວງອິນທະນອນັນ ຂຸນວິສູດ ແລະມິສເຕີ ໂດຍຊັກຊວນຊາວອັງກິດມາສຳຫຼວດທຳແຜນທີ່ຕາມລຳນໍ້າຂອງຕັ້ງແຕ່ເມືອງຫຼວງພະບາງເຖິງເມືອງມຸກດາຫານ

ແລະໃນປີດຽວກັນນັ້ນເອງ ເມືອງມຸກດາຫານ ໄດ້ຮັບໃບບອກ “ຈົດໝາຍເຫດລັດຊະການທີ 4, ປີ ຄ.ສ. 1868, ເລກທີ 155, ‘ຄັດຕົ້ນສຸພາອັກສອນເມືອງມຸກດາຫານ ເຈົ້າຈັນທອນເທບຯ ບອກເລື່ອງຄອບຄົວເມືອງຂຶ້ນກັບເມືອງມຸກດາຫານ.’” (ເປັນເອກະສານທີ່ເຈົ້າຈັນທອນເທບຯ ລາຍງານເລື່ອງລາວຄອບຄົວ ແລະເມືອງຂຶ້ນ)

ເນື່ອງຈາກເຈົ້າຈັນທອນເທບຯ ເປັນເຈົ້າເຊື້ອສາຍວຽງຈັນ ແລະມີນິດໄສຊອບມາກຊູ້ຫຼາຍເມັຽ ຈຶ່ງເກີດຄວາມແຕກແຍກໃນເມືອງມຸກດາຫານ ຄັ້ງໜຶ່ງເຈົ້າຈັນທອນເທບຯ ນັ່ງຄານຫາມ (ສະເລ່ຽງ) ເຂົ້າໄປນະມັດສະການພະທາດພະນົມ ເກີດວິວາດກັບເຈົ້າອາວາດ (ພະຄູພົມມາ) ວັດພະທາດພະນົມຢ່າງຮຸນແຮງ

ໃນປີ ຄ.ສ. 1869 ກົມການເມືອງມຸກດາຫານເຊິ່ງມີພະພຶກສະມົນຕີ (ຄຳ) ຈາງວາງ ອຸປະຮາດ (ຈີນ) ແລະລາຊະບຸດ (ແທ່ງ) ເປັນຜູ້ນຳ ໄດ້ຍື່ນຄຳຟ້ອງກ່າວໂທດເຈົ້າໜູເຖິງ 40 ຂໍ້ຫາ ວ່າປະພຶດຕິມິຊອບ ແລະບຽດບຽນລາດສະດອນຈົນໄດ້ຮັບຄວາມດືອດຮ້ອນ ຈຶ່ງມີທ້ອງຕາຯ ເອີ້ນຕົວເຈົ້າໜູ ແລະບຸດເຂົ້າໄປຕໍ່ສູ້ຄະດີທີ່ກຸງເທພຯ ຜົນການຕັດສິນປາກົດວ່າມີຄວາມຜິດຈິງ ເຈົ້າໜູຈຶ່ງພົ້ນຈາກຕຳແໜ່ງໃນປີນັ້ນ ແລະເຖິງແກ່ພິຣາໄລຂະນະເດີນທາງກັບພະນະຄອນ ເຈົ້າໜູມີບຸດ ແລະທິດາກັບເຈົ້ານາງບຸນຄື ເຈົ້ານາງຈຳເລີນ ມານດາ ຣັດຊະນີຈັນທະນາກອນ ເຈົ້າວີຣະບຸດ

ສະໄໝພະຈັນສຸລິຍະວົງ (ຄຳ) (ຄ.ສ. 1870–1879)

ອະດີດອຸປະຮາດ (ຄຳ) ຜູ້ເປັນບຸດຂອງພະຍາຈັນສຸລິຍະວົງ (ກິ່ງ) ແລະເຄີຍດຳລົງຕຳແໜ່ງລາຊະບຸດ ລາຊະວົງ ກັບອຸປະຮາດມາໂດຍລຳດັບ ທັງຍັງເຮັດໜ້າທີ່ເປັນທີ່ປຶກສາລາຊະການເມືອງໃນຖານະ “ພະພຶດຕິມົນຕີ” ມາກ່ອນ ໄດ້ຮັບພະບໍລົມລາຊະໂອງການໂປດເກົ້າຯ ໃຫ້ດຳລົງຕຳແໜ່ງເຈົ້າເມືອງໃນປີ ຄ.ສ. 1870 ໂດຍຊົງພະກະລຸນາໂປດເກົ້າຯ ພະລາຊະທານສັນຍາບັດເປັນ ພະຈັນສຸລິຍະວົງ ຕາມບູຮານລາຊະປະເພນີ ຈາກນັ້ນຈຶ່ງໄດ້ຂໍພະລາຊະທານຕັ້ງກົມການເມືອງຂຶ້ນໃໝ່ ດັ່ງນີ້

1. ທ້າວແທ່ງ ເລື່ອນຂຶ້ນເປັນອຸປະຮາດ (ບຸດເຈົ້າເມືອງລຳດັບທີ 3)
2. ທ້າວບຸນເຮົ້າ ເປັນລາຊະວົງ
3. ທ້າວເລ ເປັນລາຊະບຸດ (ບຸດທ້າວສຸວໍ)

ບົດຄວາມຫຼັກ: ສົງຄາມປາບຮໍ່

ໃນຫ້ວງລັດຊະສະໄໝນີ້ໄດ້ເກີດວິກິດສົງຄາມປາບຮໍ່ຂຶ້ນ ໂດຍໃນປີ ຄ.ສ. 1875 ມີທ້ອງຕາພະລາຊະສິງຈາກສະມຸຫານາຍົກແຈ້ງໃຫ້ຫົວເມືອງອີສານລວມທັງເມືອງມຸກດາຫານເກນກຳລັງພົນກຽມຮັບສຶກ ໂດຍລະບຸໃຫ້ເມືອງມຸກດາຫານຈັດກຽມທະຫານຈຳນວນ 4,000 ນາຍ ກັບເຮືອຮົບອີກ 40 ລຳ ສຳລັບໃຊ້ໃນລາຊະການທາງຊົນລະມາກ ອີກທັງຍັງຕ້ອງຂຸດຖາກເຮືອໃຫ້ມີຂະໜາດກວ້າງ 4 ວາ 5 ສອກ 6 ຄືບ ເພື່ອສົມທົບເຂົ້າກັບກອງທັບໃຫຍ່ ໃນປີດຽວກັນນັ້ນເອງໄດ້ເກີດສຶກຮໍ່ຂຶ້ນໃນເຂດເມືອງໜອງຄາຍ ແລະວຽງຈັນ ຈຶ່ງມີຮັບສັ່ງໃຫ້ເກນກອງທັບເມືອງມຸກດາຫານເຂົ້າຮ່ວມໃນການປາບປາມໂດຍມີເຈົ້າພະຍາມະຫິນທອນສັກທຳລົງເປັນແມ່ທັບ

ຄັ້ນເຖິງປີ ຄ.ສ. 1876 ຊົງພະກະລຸນາໂປດເກົ້າຯ ໃຫ້ພະຍາມະຫາອຳມາດ (ຊື່ນ ກັນລະຍານະມິດ) ເປັນຂຸນຫຼວງໃຫຍ່ຂຶ້ນໄປຈັດລາຊະການ ນະ ເມືອງອຸບົນລາຊະທານີ ໂດຍໃຫ້ມີອຳນາດຄວບຄຸມເບິ່ງແຍງໄປຈົນເຖິງນະຄອນຈຳປາສັກ ແລະເມືອງມຸກດາຫານ

ຕໍ່ມາໃນປີ ຄ.ສ. 1879 ພະທິເບດສະວົງສາ (ດວງ) ເຈົ້າເມືອງກຸສິນາຣາຍ ເຊິ່ງຂຶ້ນກັບເມືອງກາລະສິນ ເກີດວິວາດກັບພະໄຊຍະສຸນທອນ (ໜູ) ເຈົ້າເມືອງກາລະສິນ ຈຶ່ງຖວາຍດີກາຂໍແຍກໄປຂຶ້ນກັບເມືອງມຸກດາຫານ ມີພະບໍລົມລາຊະໂອງການດຳລັດສັ່ງເໜືອເກົ້າຯ ມາຈາກກຸງເທພຯ ພະລາຊະທານໃຫ້ເມືອງກຸສິນາຣາຍເປັນເມືອງຂຶ້ນຂອງເມືອງມຸກດາຫານອີກເມືອງໜຶ່ງ (ຢ່າງໃດກໍຕາມ ໃນປີ ຄ.ສ. 1883 ເຈົ້າເມືອງກາລະສິນຄົນໃໝ່ໄດ້ກາບບັງຄົມທູນຂໍເມືອງກຸສິນາຣາຍກັບຄືນໄປຂຶ້ນດັ່ງເດີມ ລວມໄລຍະເວລາທີ່ຂຶ້ນກັບເມືອງມຸກດາຫານເປັນເວລາ 4 ປີ)

ພະຈັນສຸລິຍະວົງ (ຄຳ) ມີບຸດ ແລະທິດາ ໄດ້ແກ່ ທ້າວສຸລິຍະວົງ (ເສືອ) ນາງໂຖນ ນາງຖ່ວນຄຳ ທ້າວໂອດ ທ້າວຈັນ ແລະນາງຂາວ ທ່ານເຖິງແກ່ອະນິດຈະກຳໃນປີ ຄ.ສ. 1879

ສະໄໝພະຈັນສຸລິຍະວົງ (ບຸນເຮົ້າ) (ຄ.ສ. 1879–1887)

ເມື່ອພະພຶດຕິມົນຕີ (ຄຳ) ເຈົ້າເມືອງເຖິງແກ່ອະນິດຈະກຳແລ້ວ ຝ່າຍອຸປະຮາດ (ແທ່ງ) ກໍໄດ້ເຖິງແກ່ກຳເສຍກ່ອນໜ້ານັ້ນແລ້ວ ທ້າວບຸນເຮົ້າເຊິ່ງດຳລົງຕຳແໜ່ງລາຊະວົງຈຶ່ງໄດ້ຮັບພະບໍລົມລາຊະໂອງການໂປດເກົ້າຯ ໃຫ້ເປັນ ພະຈັນສຸລິຍະວົງ ເຈົ້າເມືອງມຸກດາຫານສືບແທນ ທ່ານເປັນບຸດຂອງພະລາຊະກິດພັກດີ (ບົວ) ຜູ້ຊ່ວຍລາຊະການເມືອງ ແລະເປັນບຸດເຂີຍຂອງອຸປະຮາດ (ແທ່ງ) ໄດ້ຮັບພະລາຊະທານສັນຍາບັດເມື່ອວັນອັງຄານ ຂຶ້ນ 4 ຄ່ຳ ເດືອນ 9 ປີເຖາະ ກົງກັບປີ ຄ.ສ. 1879 ຂະນະມີອາຍຸ 66 ປີ ຈາກນັ້ນຈຶ່ງໄດ້ຂໍພະລາຊະທານສັນຍາບັດຕັ້ງກົມການເມືອງດັ່ງນີ້

1. ທ້າວເລ (ລາຊະບຸດ) ເລື່ອນຂຶ້ນເປັນອຸປະຮາດ
2. ທ້າວສຸລິຍະວົງ (ເສືອ) ບຸດເຈົ້າເມືອງ (ຄຳ) ເປັນລາຊະວົງ
3. ທ້າວສຸວັນນະສານ (ເມກ) ບຸດອຸປະຮາດ (ແທ່ງ) ເປັນລາຊະບຸດ

ໃນປີດຽວກັນ (ຄ.ສ. 1879) ພະໄກສອນສອນຣາດ (ສິງ) ເຈົ້າເມືອງໜອງສູງເຊິ່ງຂຶ້ນກັບເມືອງມຸກດາຫານເຖິງແກ່ກຳ ຈຶ່ງຊົງພະກະລຸນາໂປດເກົ້າຯ ໃຫ້ອຸປະຮາດ (ລຸນ) ເລື່ອນຂຶ້ນເປັນພະໄກສອນສອນຣາດເຈົ້າເມືອງໜອງສູງສືບຕໍ່ໄປ

ປີ ຄ.ສ. 1882 ກອງທັບຍວນໄດ້ຣຸກຣານເຂົ້າມາໃນດິນແດນທາງຝັ່ງຊ້າຍແມ່ນໍ້າຂອງ ຈຶ່ງມີພະບໍລົມລາຊະໂອງການດຳລັດສັ່ງເໜືອເກົ້າຯ ໃຫ້ເມືອງມຸກດາຫານຈັດຕັ້ງກອງລາຊະຕະເວນຮັກສາດ່ານ ໂດຍໃຫ້ເບິ່ງແຍງພື້ນທີ່ທາງເໜືອຕັ້ງແຕ່ເຊບັ້ງໄຟ ລົງມາທາງໃຕ້ເຖິງທ່າຊະຄຸຄະ ແລະທາງຕາເວັນອອກຈົດດ້ານຕຶງຍະເຫຼົາ ແລະເຂົາຫຼວງເຊິ່ງເປັນເຂດແດນຍວນ ສ່ວນເມືອງທ່າອຸເທນໃຫ້ຮັບຜິດຊອບດ່ານຕັ້ງແຕ່ເຊບັ້ງໄຟໄປຈົນເຖິງແມ່ນໍ້າປາກຊັນ ເປັນຕົ້ນ

ໃນຊ່ວງເວລາດັ່ງກ່າວ ສະຫຍາມຕ້ອງເຜຊິນແຮງກົດດັນຈາກຈັກກະວັດນິຍົມຝຣັ່ງທີ່ແຜ່ຂະຫຍາຍອຳນາດເຂົ້າມາໃນອິນດູຈີນ ເມືອງມຸກດາຫານໃນຖານະຫົວເມືອງຊາຍຂອບຈຶ່ງຖືກເຝົ້າລະວັງເປັນພິເສດ ລາວປີ ຄ.ສ. 1886 ມີລາຍງານວ່າບາດຫຼວງຊາວຝຣັ່ງໄດ້ເຂົ້າມາເຜີຍແຜ່ສາສະໜາຄຣິດນິກາຍໂຣແມັງກາໂຕລິກ ໂດຍໄດ້ສ້າງວັດຂຶ້ນທີ່ບ້ານບຸ່ງກະແທວ ເມືອງອຸບົນຯ ຕັ້ງແຕ່ປີ ຄ.ສ. 1881 ແລ້ວຈຶ່ງຂະຫຍາຍມາຕັ້ງວັດທີ່ບ້ານສອງຄອນໃນແຂວງເມືອງພາລຸກາກອນພູມເຊິ່ງຂຶ້ນກັບເມືອງມຸກດາຫານ ບັນດາທາດທີ່ຖືກປົດປ່ອຍຫຼືຫຼົບໜີ ລວມເຖິງຜູ້ທີ່ຖືກກ່າວຫາວ່າເປັນ “ຜີປອບ” ຕ່າງເຂົ້າໄປພຶ່ງພິງບາດຫຼວງເປັນຈຳນວນຫຼາຍ ເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມຕຶງຄຽດລະຫວ່າງເຈົ້າເມືອງກັບມິດຊັນນາລີ ທາງກຸງເທພຯ ຈຶ່ງມີທ້ອງຕາແຈ້ງແນວປະຕິບັດກ່ຽວກັບການເອີ້ນຄືນທາດຕາມພະລາຊະກຳນົດກົດໝາຍ

ໃນປີ ຄ.ສ. 1886 ນັ້ນເອງ ພະອະມອນຣິດທິທາດາ (ທັດ) ເຈົ້າເມືອງພາລຸກາກອນພູມເຖິງແກ່ກຳ ຈຶ່ງໄດ້ຂໍພະລາຊະທານສັນຍາບັດໃຫ້ລາຊະວົງ (ກຸ) ດຳລົງຕຳແໜ່ງພະອະມອນຣິດທິທາດາເຈົ້າເມືອງພາລຸກາກອນພູມສືບແທນ ໂດຍຍັງຄົງຂຶ້ນກັບເມືອງມຸກດາຫານ

ຄັ້ນເຖິງປີ ຄ.ສ. 1887 ເກີດສຶກຮໍ່ຣຸກຣານເມືອງຫຼວງພະບາງ ແລະໜອງຄາຍອີກຄັ້ງ ທ້າວສຸວັນນະສານ (ເມກ) ລາຊະບຸດເມືອງມຸກດາຫານ (ພາຍຫຼັງຄືພະຍາສັດສິວົງປະຫວັດ) ໄດ້ເປັນນາຍກອງຄຸມພົນເມືອງມຸກດາຫານ ພ້ອມດ້ວຍທ້າວໄຊຍະກຸມານ (ແປ້ນ) ກົມການເມືອງ ແລະເພຍອິນທະຣິດໄຊ (ຕົ້ນຕະກູນສະຫວັດດິວົງໄຊ) ກົມວັງເມືອງມຸກດາຫານ ນຳກຳລັງໄພ່ພົນໄປສົມທົບກັບກອງທັບຂອງພະຍາມະຫາອຳມາດ (ຫຣຸ່ນ ສີເພັນ) ແລະກອງທັບໃຫຍ່ຂອງພະເຈົ້າບໍລົມວົງເທີ ກົມຫຼວງປະຈັກສິລະປະຄົມ ແມ່ທັບໃຫຍ່ ໃນການປາບປາມ

ໃນປີ ຄ.ສ. 1884 ກົງກັບລັດຊະສະໄໝຂອງພະຈັນສຸລິຍະວົງ (ບຸນເຮົ້າ) ປາກົດບັນທຶກໃນຈົດໝາຍເຫດພະລາຊະກິດລາຍວັນວ່າ ນະ ວັນ ໓ ໑໒ฯ ໖ ຄ່ຳ ປີວອກສົກ ເວລາບ່າຍສາມໂມງເສດ ພະບາດສົມເດັດພະຈຸລະຈອມເກົ້າເຈົ້າຢູ່ຫົວສະເດັດອອກ ນະ ພະທະວານລິມຊິດຕິງຣູມ ແລ້ວສະເດັດມາປະທັບພະແທ່ນຫ້ອງອອກຂຸນນາງ ຊົງຮັບລາຍງານຈາກພະຍາສີຜູ້ເປັນອາລັກ ອ່ານບອກຂອງພະຍາລາຊະວໍລານຸກູນວ່າດ້ວຍການກຽມສະບຽງອາຫານ ແລະທີ່ພັກເພື່ອຮັບສະເດັດພະວິພາກພູວະດົນ ນະ ເມືອງໜອງຄາຍ ແຕ່ພາຍຫຼັງຮູ້ວ່າພະວິພາກພູວະດົນສະເດັດໄປທາງເມືອງນະຄອນພະນົມ ແລະເມືອງມຸກດາຫານ ພະຍາລາຊະຈຶ່ງຈະຍົກໄປເມືອງໜອງລະຫານຕໍ່ໄປ ອີກສະບັບໜຶ່ງລາຍງານການສືບຂ່າວຮໍ່ວ່າຕັ້ງຢູ່ ນະ ເມືອງງານປະມານສອງຮ້ອຍເສດ ແລ້ວພາຍຫຼັງເລີກທັບກັບໄປເສຍແລ້ວ ທີ່ປະຊຸມປຶກສາກັນວ່າຈະຈັດກອງທັບອອກຕິດຕາມ ນອກຈາກນີ້ຍັງມີລາຍງານເລື່ອງການເປີດບອກຂອງເມືອງນະຄອນພະນົມ ແລະການນຳຊ້າງໄປໃຊ້ລາຊະການທັບ ລວມທັງການເບີກຈ່າຍເງິນເດືອນພວກເຊີຣເວ ໂດຍຊົງມີພະລາຊະວິນິດສັຍວ່າການຈັດການນັ້ນຖືກຕ້ອງດີແລ້ວ

ຕໍ່ມາໃນວັນ ໑ ໙ฯ ໖ ຄ່ຳ ປີດຽວກັນ ເວລາບ່າຍສາມໂມງເສດ ສະເດັດອອກຊິດຕິງຣູມອີກຄັ້ງ ຄັ້ນເຈົ້າພະຍາພານຸວົງເຝົ້າແລ້ວ ຈຶ່ງສະເດັດມາປະທັບພະແທ່ນຫ້ອງອອກຂຸນນາງ ພະບໍລົມວົງສານຸວົງ ແລະຂ້າລາຊະການຝ່າຍທະຫານພົນລະເຮືອນເຂົ້າເຝົ້າຕາມຕຳແໜ່ງ ພະຍາສີອ່ານນຳທ້າວໄກສອນສຸລິຍະວົງແສນທ້າວເມືອງມຸກດາຫານເຂົ້າເຝົ້າທູນລະອອງທຸລີພະບາດ ຈາກນັ້ນຈຶ່ງອ່ານບອກຂອງພະຈັນທອນສຸລິຍະວົງ ເຈົ້າເມືອງມຸກດາຫານ ຈຳນວນສອງສະບັບ ສະບັບທຳອິດແຈ້ງວ່າໄດ້ແຕ່ງຄົນໄປສືບລາຊະການຂ່າວຮໍ່ຈົນສະຫງົບຮຽບຮ້ອຍ ແຕ່ເພື່ອມິໃຫ້ປະໝາດແກ່ລາຊະການຈຶ່ງໄດ້ກຽມສະບຽງອາຫານໄວ້ຄອຍຮັບ ແລະໄດ້ຈັດດອກໄມ້ຄຳໜັກຕົ້ນລະ 3 ຕຳລຶງ ເງິນໜັກຕົ້ນລະ 3 ຕຳລຶງ ຈຳນວນສອງຄູ່ (ສຳລັບປີມະເສັງຕີສົກ ແລະປີມະເມັຽຈັດຕະວາສົກ) ກັບເຄື່ອງລາຊະບັນນາການອື່ນໆ ເປັນອັນມາກ ໃຫ້ທ້າວໄກສອນສຸລິຍະວົງແສນທ້າວຄຸມລົງມາທູນເກົ້າຯ ຖວາຍ ສ່ວນສະບັບທີສອງແຈ້ງວ່າອຸປະຮາດ ແລະລາຊະວົງເຖິງແກ່ກຳ ຂໍຮັບພະລາຊະທານສິລາໜ້າເພິງໄປເຜົ້າສົບ ຈາກນັ້ນຈຶ່ງຊົງມີພະລາຊະປະຕິສັນຖານໂດຍສົມຄວນ

ພະຈັນສຸລິຍະວົງ (ບຸນເຮົ້າ) ມີບຸດ ແລະທິດາ ໄດ້ແກ່ ພະວໍຣະບຸດ ນາງໂງ່ນ ນາງເປັນ ທ້າວເທບ ນາງໄຂ່ຄຳ ນາງຫຼ້າ ທ້າວທີ ນາງພິມ ນາງອຸດທາ ນາງພາ ແລະທ້າວໜູຂາວ

ທ່ານເຖິງແກ່ອະນິດຈະກຳໃນປີ ຄ.ສ. 1887 ຊົງພະກະລຸນາໂປດເກົ້າຯ ໃຫ້ສົ່ງຫີບສິລາໜ້າເພິງຈາກກຸງເທພຯ ມາພະລາຊະທານເພິງສົບ

ພາຍຫຼັງຈາກທີ່ເມືອງມຸກດາຫານວ່າງເວັ້ນເຈົ້າເມືອງ ລາຊະບຸດ (ເມກ) ເປັນຜູ້ຮັກສາລາຊະການສືບມາ ຄັ້ນເຖິງວັນທີ 7 ເມສາ ຄ.ສ. 1890 ໄດ້ມີຕາພະລາຊະສິງໂປດເກົ້າຯ ແຕ່ງຕັ້ງໃຫ້ຫຼວງພັກດີນະລົງ (ຜູ້ເປັນທີ່ພະຍາລາຊະເສນາ) ແລະຫຼວງອານຸຊິດພິທັກ (ຜູ້ເປັນທີ່ພະຍາປາຈີນບຸລີ) ເປັນຂຸນຫຼວງອອກໄປດຳເນີນການປັກປັນເຂດແດນລະຫວ່າງເມືອງນະຄອນພະນົມ ເມືອງມຸກດາຫານ ເມືອງໜອງຫານ ແລະເມືອງສະກົນນະຄອນ ເຊິ່ງມີອານາເຂດກະໜາບຄາບກ່ຽວກັນ ການປັກປັນແນວເຂດຄັ້ງນັ້ນເປັນທີ່ຕົກລົງຮຽບຮ້ອຍແລ້ວ ແຕ່ຄັ້ນຂຸນຫຼວງທັງສອງກັບກຸງເທພຯ ໄປແລ້ວ ຝ່າຍເມືອງມຸກດາຫານ (ໃນຂະນະນັ້ນຄືລາຊະບຸດເມກ ຜູ້ຮັກສາລາຊະການ ແລະຕໍ່ມາຄືພະຈັນສຸລິຍະວົງສາ) ໄດ້ສັ່ງໃຫ້ທ້າວເພຍກົມການໄປຖອນຫຼັກເຂດແດນຂອງເມືອງສະກົນນະຄອນທີ່ໄດ້ຕັດສິນປັກປັນໄວ້ແລ້ວນັ້ນເສຍ ພາຍຫຼັງພະຍາປະຈັນຕະປະເທດຈຶ່ງໄດ້ຂໍຮັບພະລາຊະທານຂຸນຫຼວງຂຶ້ນໄປປັກປັນເຂດແດນຕາມແນວຫຼັກເຂດເດີມອີກຄັ້ງໜຶ່ງ

ສະໄໝພະຍາສັດສິວົງປະຫວັດ (ເມກ ຈັນທອນສາຂາ) (ຄ.ສ. 1888–1897)

ເມື່ອເຈົ້າເມືອງມຸກດາຫານເຖິງແກ່ກຳ ບັນດາອຸປະຮາດ ລາຊະວົງເຖິງແກ່ກຳເສຍກ່ອນແລ້ວ ຄົງເຫຼືອແຕ່ທ້າວສຸວັນນະສານ (ເມກ) ລາຊະບຸດຮັກສາລາຊະການແທນຢູ່ 2 ປີ

ຕໍ່ມາໃນປີ ຄ.ສ. 1891 ວັນທີ 6 ກັນຍາ ລັດຕະນະໂກສິນຕົກ 110 ເວລາບ່າຍ 5 ໂມງເສດ ພະບາດສົມເດັດພະເຈົ້າຢູ່ຫົວຊົງເຄື່ອງຄຶ່ງຍົດນາຍພົນທະຫານ ສະເດັດອອກ ພະທີ່ນັ່ງອະມະຣິນທອນວິນິດສັຍປະທັບເໜືອພະລາຊະບັນລັງ ພາຍໃຕ້ພະມະຫາເສວດຕະສັດ ພ້ອມດ້ວຍພະບໍລົມວົງສານຸວົງ ຂ້າລາຊະການຝ່າຍທະຫານ ພົນລະເຮືອນ ເຝົ້າທູນລະອອງທຸລີພະບາດຕາມຕຳແໜ່ງ ພະນັກງານປະໂຄມແຕຝຣັ່ງ ມະໂຫລະທຶກແບກ ແຕ ທະຫານ ສຸດສຽງລົງແລ້ວ ໂປດເກົ້າ 1 ໃຫ້ເຈົ້າພະນັກງານນຳ ແຂກເມືອງລາວເມືອງ ມະລາຍ ເຊິ່ງຄຸມຕົ້ນໄມ້ທອງເງິນ ເຄື່ອງລາຊະບັນນາການ ມາທູນເກົ້າ ຖວາຍ ເຂົ້າ ເຝົ້າທູນລະອອງທຸລີພະບາດ

ໃນການນີ້ ທ້າວສຸວັນນະສານ (ເມກ) ເປັນບຸດອຸປະຮາດ (ແທ່ງ) ທ່ານຈຶ່ງໄດ້ນຳຕົ້ນໄມ້ເງິນສອງຕົ້ນສູງຕົ້ນລະສອງສອກ ຕົ້ນໄມ້ຄຳສອງຕົ້ນສູງຕົ້ນລະສອງສອກ ພ້ອມເງິນແທນຜົນເລົ່າສ່ວຍ ແລະເຄື່ອງລາຊະບັນນາການລົງໄປທູນເກົ້າຯ ຖວາຍທີ່ກຸງເທພມະຫານະຄອນພ້ອມດ້ວຍທ້າວເຜືອກ ທ້າວແສງ ທ້າວມາດຕະສຸລິຍະວົງ ແລະທ້າວສຸລິໂຍ ຈຶ່ງຊົງພະກະລຸນາໂປດເກົ້າຯ ໃຫ້ທ້າວສຸວັນນະສານ (ເມກ) ລາຊະບຸດເມືອງມຸກດາຫານ ເປັນ “ພະຈັນທອນເທບສຸລິຍະວົງ” ເຈົ້າເມືອງມຸກດາຫານ ພະລາຊະທານຄະໂນທົດຄຳ ພານໝາກຖົມເຄື່ອງໃນຄຳ ເສື້ອເຂັມທົບດອກກ້ານແຍ່ງ ຜ້າມ່ວງຈີນ ແລະເຄື່ອງຍົດບັນດາສັກຕາມປະເພນີ ທ່ານໄດ້ອັນເຊີນສັນຍາບັດຕາຕັ້ງເຖິງເມືອງມຸກດາຫານເມື່ອວັນທີ 5 ມັງກອນ ຄ.ສ. 1891 ແລະຕໍ່ມາໄດ້ຮັບການເລື່ອນເປັນ "ພະຍາສັດສິວົງປະຫວັດ"

ມີພະບໍລົມລາຊະໂອງການໂປດເກົ້າຯ ແຕ່ງຕັ້ງກົມການເມືອງ ຄື

1. ທ້າວສຸລິຍະວົງ (ເສີມ) ເປັນອຸປະຮາດ (ບຸດອຸປະຮາດແທ່ງ)
2. ທ້າວແສງ (ບຸດເຈົ້າເມືອງ) ເປັນລາຊະວົງ
3. ທ້າວໄຊຍະກຸມານ (ແປ້ນ) ເປັນລາຊະບຸດ
4. ພະລາຊະກິດພັກດີ (ຄຳ) ເປັນຜູ້ຊ່ວຍລາຊະການ

ສະຖານະການການເມືອງມຸກດາຫານໃນວິກິດຕະການ ຣ.ສ. 112

ບົດຄວາມຫຼັກ:ສົງຄາມຝຣັ່ງເສດ–ສະຫຍາມ

ລັດຊະສະໄໝນີ້ເປັນຊ່ວງຫົວລ້ຽວຫົວຕໍ່ທາງປະຫວັດສາດ ເພາະເກີດວິກິດຕະການ ຣ.ສ. 112 (ປີ ຄ.ສ. 1893) ເຊິ່ງສົ່ງຜົນໃຫ້ສະຫຍາມຕ້ອງສູນເສຍດິນແດນຝັ່ງຊ້າຍແມ່ນໍ້າຂອງທັງໝົດແກ່ຝຣັ່ງ ເມືອງມຸກດາຫານຕ້ອງສູນເສຍອານາເຂດປົກຄອງໃນຝັ່ງນັ້ນເຖິງສາມສ່ວນ ແລະກາຍເປັນເມືອງຊາຍແດນທີ່ເຜຊິນໜ້າກັບອຳນາດຂອງຝຣັ່ງໂດຍກົງ ພະຍາສັດສິວົງປະຫວັດໄດ້ນຳໄພ່ພົນເຂົ້າຮ່ວມປົກປ້ອງເຂດແດນຢ່າງແຂງຂັນ ເມື່ອຝຣັ່ງໄດ້ຣຸກລ້ຳດິນແດນຂອງພະລາຊະອານາຈັກສະຫຍາມ ໄດ້ມີການປະທະກັນທີ່ແກ່ງເຈັກ ແລະອີກຫຼາຍແຫ່ງ ກອງທະຫານໄທຈາກກຸງເທພຯ ເຊິ່ງມີ ພ.ຕ.ແຍ້ມ ພົມມະຣະມົນຕີ ເປັນຜູ້ບັງຄັບບັນຊາ ບໍ່ຍອມຈຳນົນ ແລະບໍ່ຍອມຖອນທະຫານກັບ ແມ້ທາງກຸງເທພຯ ຈະຍອມເຊັນສັນຍາຍົກດິນແດນລາວທັງໝົດໃຫ້ຝຣັ່ງກໍຕາມ ທະຫານຝຣັ່ງປົດອາວຸດ ແລະຈັບ ພ.ຕ.ແຍ້ມ ພົມມະຣະມົນຕີ ສົ່ງຂ້າມຟາກມາຂຶ້ນທີ່ເມືອງມຸກດາຫານ

ພາຍຫຼັງວິກິດຕະການ ຣ.ສ. 112 ພະບາດສົມເດັດພະຈຸລະຈອມເກົ້າເຈົ້າຢູ່ຫົວຊົງພະກະລຸນາໂປດເກົ້າຯ ແຕ່ງຕັ້ງພະພັກດີອານຸຊິດ ເປັນຂຸນຫຼວງປະຈຳເມືອງມຸກດາຫານຄົນທຳອິດ ພາຍໃຕ້ການປົກຄອງແບບມົນທົນເທສາພິບານ ໂດຍມີຂຸນຫຼວງຄົນຕໍ່ມາຄືຂຸນພິທັກທຸລະກິດ (ຈ່ວນ) ດຳລົງຕຳແໜ່ງແທນ ພັນທະກິດຫຼັກຄືກຳກັບລາຊະການ ໃຫ້ຄຳປຶກສາເຈົ້າເມືອງ ແລະທຳລົງສະຖຽນລະພາບຕາມແນວຊາຍແດນອັນເປາະບາງທາງພູມິລັດຖະສາດ

ໃນການປະຕິບັດໜ້າທີ່ ຂຸນຫຼວງຕ້ອງເຜຊິນຂໍ້ຈຳກັດເຊີງໂຄງສ້າງອຳນາດ ເພາະອຳນາດຕຸລາການ ແລະອາຍາສິດເໜືອຂ້າລາຊະການໃນເຂດປົກຄອງຕົກຢູ່ພາຍໃຕ້ການຄວບຄຸມຂອງຝຣັ່ງເປັນສ່ວນໃຫຍ່ ເຫັນໄດ້ຊັດເຈນໃນພະລາຊະພິທີຖືນໍ້າພະພິພັດທະສັດຍາ ເຊິ່ງເປັນພິທີສຳຄັນເພື່ອສະແດງຄວາມຈົງລັກພັກດີຕໍ່ອົງພະມະຫາກະສັດ ຝ່າຍຝຣັ່ງໃຊ້ອຳນາດອະທິປະໄຕຫ້າມຜູ້ໃຕ້ປົກຄອງຕົນຂ້າມລຳນໍ້າຂອງມາຮ່ວມພິທີ ນະ ເມືອງມຸກດາຫານ ສະທ້ອນທັງຄວາມອ່ອນໄຫວທາງການທູດ ແລະຂໍ້ທ້າທາຍຕໍ່ອຳນາດປົກຄອງຂອງສະຫຍາມ

ໃນປີ ຄ.ສ. 1893 ເນື່ອງຈາກທາງລາຊະການບໍ່ໄວ້ໃຈໃນລາຊະການຊາຍແດນ ຈຶ່ງຊົງພະກະລຸນາໂປດເກົ້າຯ ໃຫ້ພະຍາກຳແຫງສົງຄາມ (ຈັນ ອິນທະຣະກຳແຫງ) ມາເປັນຂຸນຫຼວງກຳກັບລາຊະການຊາຍແດນດ້ານເມືອງມຸກດາຫານ ພະຍາກຳແຫງສົງຄາມປະຕິບັດລາຊະການຢູ່ທີ່ຊາຍແດນເມືອງມຸກດາຫານລວມ 3 ປີ ຈຶ່ງເດີນທາງກັບ ເມື່ອປີ ຄ.ສ. 1895 ຂະນະນັ່ງເຮືອກັບໄປເມືອງໜອງຄາຍ ຕາມລຳນໍ້າຂອງຖືກຝຣັ່ງທີ່ບ້ານທ່າແຫ່ (ສຸວັນນະເຂດ) ຈັບກຸມໃນຂໍ້ຫາວ່ານຳທະຫານໄທຣຸກລ້ຳຊາຍແດນ ພະຍາກຳແຫງຯ ຖືກຄວບຄຸມຕົວຢູ່ທີ່ບ້ານທ່າແຫ່ຫຼາຍເດືອນພ້ອມດ້ວຍລູກນ້ອງທີ່ຕິດຕາມຄື ຫຼວງຊຳນານ (ນາຍເຄືອບ ທິພານົນ) ຂຸນປັດຈະກະນຶກພິນາດ (ນຸ້ຍ ທຽມສຸຣິຍາ) ນາຍຕຸນ ແລະນາຍເໝາະ

ຄັ້ນເຖິງປີ ຄ.ສ. 1897 ພະພັກດີອານຸຊິດໄດ້ຮັບພະລາຊະທານສັນຍາບັດເປັນ "ພະຍາສຸຣິຍະເດດວິເສດຣິດ" ປັດເມືອງນະຄອນລາຊະສີມາ ລະຫວ່າງເດີນທາງຈາກເມືອງມຸກດາຫານໄປຮັບຕຳແໜ່ງໃໝ່ທາງລຳນໍ້າຂອງສູ່ໜອງຄາຍ ແລະບ້ານໝາກແຂ້ງ (ອຸດອນທານີ) ຄະນະຂອງທ່ານຖືກກອງກຳລັງຝຣັ່ງຈັບກຸມ ນະ ບ້ານໜອງເດີ່ນ ເຂດເມືອງບຶງການ ໃນຂໍ້ຫາລ່ວງລ້ຳດິນແດນລາວອັນລະເມີດຂໍ້ຕົກລົງລະຫວ່າງປະເທດ ທ່ານຖືກຄຸມຂັງ ນະ ເມືອງສຸວັນນະເຂດ ນານສີ່ເດືອນ ຕະຫຼອດເວລານັ້ນ ທ່ານໄດ້ລັກລອບມີໜັງສືກາບທູນກົມຫຼວງປະຈັກສິລະປະຄົມ ຂຸນຫຼວງຕ່າງພະອົງສຳເລັດລາຊະການມົນທົນອຸດອນຢ່າງຕໍ່ເນື່ອງ ສະທ້ອນຈິດສຳນຶກໃນໜ້າທີ່ ແລະຄວາມຈົງລັກພັກດີຢ່າງສູງ ລະຫວ່າງຖືກຄຸມຂັງກົງກັບວັນຂຶ້ນ 15 ຄ່ຳ ເດືອນ 11 ອັນເປັນວັນພະລາຊະພິທີຖືນໍ້າຯ ທ່ານຮ້ອງຂໍຜູ້ຄຸມຝຣັ່ງເພື່ອຂ້າມຝັ່ງແມ່ນໍ້າຂອງມາຮ່ວມດື່ມນໍ້າພະພິພັດທະສັດຍາ ນະ ເມືອງມຸກດາຫານເຊິ່ງກຽມໄວ້ໃຫ້ຕາມລາຊະປະເພນີ ແຕ່ຖືກປະຕິເສດຢ່າງເດັດຂາດ ຄວາມຂັດແຍ້ງລະຫວ່າງສຳນຶກໃນໜ້າທີ່ກັບຂໍ້ຈຳກັດພາຍນອກເຮັດໃຫ້ພະພັກດີອານຸຊິດທຸກທໍລະມົນເຖິງກັບຮ້ອງໄຫ້ຕະຫຼອດວັນ ມື້ຮຸ່ງຂຶ້ນກົມການເມືອງມຸກດາຫານເຈລະຈາຂໍເຂົ້າເຢືອມ ແລະນຳນໍ້າພະພິພັດທະສັດຍາຂ້າມຟາກມາໃຫ້ເຖິງທີ່ຄຸມຂັງ ພະພັກດີອານຸຊິດໄດ້ຄຸກເຂົ່າລົງຫັນໜ້າໄປທາງພະບໍລົມມະຫາລາຊະວັງ ຖວາຍບັງຄົມດ້ວຍຄວາມເຄົາລົບສູງສຸດ ແລ້ວຈຶ່ງດື່ມນໍ້າສັກສິດປະກາດຄວາມຈົງລັກພັກດີຕໍ່ອົງພະມະຫາກະສັດທ່າມກາງສະພາວະຖືກຈອງຈຳຕໍ່ໜ້າທະຫານຝຣັ່ງ

ໃນປີດຽວກັນນັ້ນ ພະຍາສັດສິວົງປະຫວັດຖືກໂປດເກົ້າຯ ໃຫ້ເປັນຈາງວາງທີ່ປຶກສາລາຊະການເມືອງ ເພາະຊະລາພາບ ແລະຢູ່ໃນຊ່ວງປ່ຽນຜ່ານສູ່ລະບົບເທສາພິບານທີ່ຍົກເລີກຕຳແໜ່ງເຈົ້າເມືອງຕາມແບບດັ້ງເດີມ ທັງຍັງເປັນເຈົ້າເມືອງອົງສຸດທ້າຍທີ່ໄດ້ຈັດສົ່ງເຄື່ອງລາຊະບັນນາການຕົ້ນໄມ້ເງິນຕົ້ນໄມ້ຄຳໄປຖວາຍ ນະ ກຸງເທພຯ ໃນປີ ຄ.ສ. 1891

ສະໄໝພະຈັນທອນເທບສຸລິຍະວົງສາ (ແສງ ຈັນທອນສາຂາ) (ຄ.ສ. 1897–1898)

ໃນຊ່ວງປ່ຽນຜ່ານນີ້ ລາຊະວົງ (ແສງ) ບຸດຂອງພະຍາສັດສິວົງປະຫວັດ ໄດ້ຮັບໂປດເກົ້າຯ ໃຫ້ດຳລົງຕຳແໜ່ງເປັນພະຈັນທອນເທບສຸລິຍະວົງສາ ຜູ້ວ່າລາຊະການເມືອງມຸກດາຫານຄົນທຳອິດພາຍໃຕ້ລະບົບໃໝ່ ກ່ອນທີ່ຕຳແໜ່ງເຈົ້າເມືອງຈະຖືກຍົກເລີກຢ່າງສິ້ນເຊີງໃນປີ ຄ.ສ. 1898

ໃນປີ ຄ.ສ. 1898 ໃຫ້ປ່ຽນນາມມົນທົນຝ່າຍເໜືອເປັນມົນທົນອຸດອນ ເລີກບໍລິເວນຕ່າງໆ ໃຫ້ແຕ່ລະເມືອງຂຶ້ນກັບມົນທົນອຸດອນ (ຈັດການປົກຄອງແບບບໍລິເວນປີດຽວ) ອະນິ່ງ ຍັງໄດ້ມີການຍົກເລີກຕຳແໜ່ງອຸປະຮາດ ລາຊະວົງ ລາຊະບຸດໃນມົນທົນອຸດອນດ້ວຍ ໂດຍໃຫ້ມີຕຳແໜ່ງປັດເມືອງ ມະຫາດໄທເມືອງ ຍົກບັດເມືອງ ແທນເຊັ່ນມົນທົນອື່ນຂອງກຸງສະຫຍາມ ຈຶ່ງແຕ່ງຕັ້ງໃຫ້

1. ອຸປະຮາດ (ເສີມ) ເປັນພະດຳລົງມຸກດາຫານ ຕຳແໜ່ງປັດເມືອງ
2. ລາຊະບຸດ (ແປ້ນ) ເປັນພະວິຈານອະທິກອນ ຕຳແໜ່ງສານເມືອງ
3. ທ້າວສຸກ ເປັນຫຼວງວິຈານອັກຂະຣາ ຕຳແໜ່ງມະຫາດໄທເມືອງ
4. ທ້າວເຄນ ເປັນຫຼວງບຸຣິນມຸກດາລັກ ຕຳແໜ່ງນະຄອນບານເມືອງ
5. ທ້າວແສງ ເປັນຫຼວງທະນາການນະກິດ ຕຳແໜ່ງຄັງເມືອງ
6. ທ້າວໜູ ເປັນຫຼວງສະໝັກນະຄອນມຸກ ຕຳແໜ່ງໂຍທາເມືອງ

ສ່ວນເມືອງຂຶ້ນເມືອງມຸກດາຫານ ຄືເມືອງໜອງສູງ ແລະເມືອງພາລຸກາກອນພູມ ກໍໄດ້ແຕ່ງຕັ້ງກົມການເມືອງ ຄື

• ເມືອງໜອງສູງ ຫຼວງອຳນາດນະລົງ (ບຸສ) ເປັນຜູ້ຮັກສາເມືອງ ຫຼວງຊົງຣິດທິຣອນ (ເສືອ) ເປັນປັດເມືອງ ຂຸນອະມອນສັກດາເດດ (ພົມ) ເປັນຄັງເມືອງ
• ເມືອງພາລຸກາກອນພູມ ຫຼວງເທວາສຳແດງເດດ (ຫຼ້າ) ເປັນຜູ້ຮັກສາເມືອງ ຫຼວງອະມອນເຮດຮັກສາ (ພັດ) ເປັນປັດເມືອງ ຫຼວງອະມອນຣານຸຮັກ (ຫອມ) ເປັນຄັງເມືອງ

ໃນປີດຽວກັນນີ້ເອງ (ຄ.ສ 1898) ລາຊະວົງ ເມືອງພາລຸກາກອນພູມ ປ່ວຍເປັນໂລກລົມສັນດານ ເຖິງແກ່ກຳວັນທີ 26 ມິຖຸນາ ລັດຕະນະໂກສິນ ສົກ 117

ໃນປີ ຄ.ສ. 1898 ຍັງໄດ້ມີການພະລາຊະທານຫຼຽນປາບຮໍ່ແກ່ຜູ້ທີ່ໄປໃນລາຊະການສົງຄາມຄັ້ງປາບຮໍ່ເມື່ອປີ ຄ.ສ. 1887 ຂ້າລາຊະການເມືອງມຸກດາຫານເຊິ່ງໄດ້ຮັບຫຼຽນປາບຮໍ່ ຄື

1. ພະຍາສັດສິວົງປະຫວັດ (ເມກ) ຈາງວາງເມືອງມຸກດາຫານ
2. ພະດຳລົງມຸກດາຫານ (ເສີມ) ປັດເມືອງ
3. ພະວິຈານອະທິກອນ (ແປ້ນ) ຍົກບັດເມືອງ
4. ຫຼວງພິທັກເທບສະຖານ ກົມວັງເມືອງມຸກດາຫານ
5. ເພຍອິນທະຣິດໄຊ ກົມການເມືອງມຸກດາຫານ (ຕົ້ນສະກຸນສະຫວັດດິວົງໄຊ)

ໃນປີ ຄ.ສ. 1898 ພະອານຸຊາດຕິວຸດທາຄຸນ (ແພ ນະ ໜອງຄາຍ) ມາດຳລົງຕຳແໜ່ງຂຸນຫຼວງກຳກັບລາຊະການເມືອງມຸກດາຫານ ແທນຂຸນພິທັກທຸລະກິດ ໃນປີນີ້ຝຣັ່ງເຊິ່ງໄດ້ເມືອງລາວເປັນເມືອງຂຶ້ນ ໄດ້ມາຕັ້ງເມືອງທີ່ບ້ານທ່າແຫ່ຂຶ້ນ ຕັ້ງນາມເມືອງວ່າ "ເມືອງສຸວັນນະເຂດ" ຜູ້ທີ່ເປັນເຈົ້າເມືອງສຸວັນນະເຂດຄົນທຳອິດທີ່ຝຣັ່ງແຕ່ງຕັ້ງຂຶ້ນແມ່ນ "ທ້າວຮ່ອມ" (ຍາຫຼວງຮ່ອມ) ເຊິ່ງເປັນບຸດຫຼານສືບສະກຸນໄປຈາກເຈົ້າເມືອງມຸກດາຫານ ແລະເມືອງພາລຸກາກອນພູມ

ການປົກຄອງ

ລະບອບການປົກຄອງແບບອາຍາສີ່

ບົດຄວາມຫຼັກ: ອາຍາສີ່

ຕະຫຼອດຫ້ວງເວລາແຫ່ງການເປັນຫົວເມືອງປະເທດລາດ ເມືອງມຸກດາຫານບໍລິຫານລາຊະການພາຍໃນດ້ວຍລະບົບອາຍາສີ່ຕາມຈາຣີດແບບລ້ານຊ້າງ ເຊິ່ງສະຫຍາມມອບສິດຂາດໃຫ້ເຈົ້ານາຍທ້ອງຖິ່ນຈັດການຕົນເອງໄດ້ຢ່າງເບັດເສັດ ຄະນະຜູ້ປົກຄອງສູງສຸດປະກອບດ້ວຍສີ່ຕຳແໜ່ງຫຼັກ ເຊິ່ງມັກສືບທອດກັນໃນລາຊະຕະກູນຈັນທອນສາຂາ ແລະເຄືອຍາດ ແຕ່ລະຕຳແໜ່ງມີໜ້າທີ່ສຳຄັນດັ່ງນີ້:

1. ເຈົ້າເມືອງ ກຸມອຳນາດສິດຂາດສູງສຸດໃນການບັນຊາການທະຫານ ຕຸລາການ ແລະການຄັງ ສາມາດຕັດສິນປະຫານຊີວິດຜູ້ກະທຳຜິດໄດ້ເດັດຂາດ ທັງຍັງມີໜ້າທີ່ຮັບຕາສຸພາອັກສອນ ແລະ "ອອກກວດລາຊະການ" ຕາມຫົວເມືອງຂຶ້ນຕ່າງໆ ເພື່ອເບິ່ງແຍງຄວາມສະຫງົບຮຽບຮ້ອຍ ຕົວຢ່າງ: ພະຍາຈັນສຸລິຍະວົງ (ກິ່ງ) ຜູ້ນຳທັບໄປຊ່ວຍສະຫຍາມໃນສຶກເຈົ້າອານຸວົງ
2. ອຸປະຮາດ (ອຸປະຣາດ) ເປັນຮອງເຈົ້າເມືອງ ຮັກສາລາຊະການແທນເມື່ອເຈົ້າເມືອງບໍ່ຢູ່ ຫຼືອອກກວດລາຊະການ ແລະມັກເປັນຜູ້ສືບທອດຕຳແໜ່ງເຈົ້າເມືອງຄົນຕໍ່ໄປ ຕົວຢ່າງ: ທ້າວພົມ ກ່ອນໄດ້ຮັບໂປດເກົ້າຯ ເປັນ ພະຈັນສຸລິຍະວົງ (ພົມ)
3. ລາຊະວົງ ເບິ່ງແຍງດ້ານການສານ ການຊຳລະຄະດີຄວາມ ແລະເປັນແມ່ທັບຄຸມກຳລັງພົນໃນຍາມສົງຄາມ ຕົວຢ່າງ: ທ້າວບຸນເຮົ້າ ກ່ອນໄດ້ຮັບໂປດເກົ້າຯ ເປັນ ພະຈັນສຸລິຍະວົງ (ບຸນເຮົ້າ)
4. ລາຊະບຸດ ມັກເປັນບຸດຊາຍຄົນໂຕຂອງເຈົ້າເມືອງ ຫຼືອຸປະຮາດ ຊ່ວຍລາຊະການທົ່ວໄປ ກວດຕາຄວາມສະຫງົບ ແລະເບິ່ງແຍງການຈັດເກັບລາຍໄດ້ ອີກທັງຄຸມພະຄັງຂອງເມືອງ ຕົວຢ່າງ: ທ້າວເມກ ກ່ອນໄດ້ຮັບໂປດເກົ້າຯ ເປັນ ພະຍາສັດສິວົງປະຫວັດ (ເມກ ຈັນທອນສາຂາ)

ພາຍໃຕ້ກຸ່ມອາຍາສີ່ຍັງມີຄະນະກົມມະການເມືອງຊັ້ນຜູ້ໃຫຍ່ເອີ້ນວ່າ"ທ້າວເພຍ" ຮັບຜິດຊອບງານລະດັບກົມ ແລະກອງຕ່າງໆ ໂດຍມີຕຳແໜ່ງສຳຄັນຢ່າງເມືອງແສນ ເມືອງຈັນ ເມືອງກາງ ເມືອງຂວາ ເມືອງຊ້າຍ ຊາເນດ ຊານົນ ຊາບັນດິດ ເມືອງຄຸກ ເມືອງຮາມ ນາເໜືອ ແລະນາໃຕ້ ເປັນຕົ້ນ

ການປົກຄອງພະທາດພະນົມ ແລະຂໍ້ພິພາດຂ້າເລກ

ບົດຄວາມຫຼັກ: ທາດພະນົມ ແລະ ເມືອງນະຄອນພະນົມ [[ໄຟລ໌:Voyage d'exploration en Indo-Chine - 1885 Francis Garmier 09.jpg|400px|thumb|ພາບແຕ້ມພະທາດພະນົມອົງເດີມ ຮູບແບບສິລະປະກຳທີ່ບູລະນະໂດຍເຈົ້າລາຊະຄູຫຼວງໂພນສະເມັກເມື່ອປີ ຄ.ສ. 1690 ບັນທຶກໂດຍຄະນະສຳຫຼວດແມ່ນໍ້າຂອງພາຍໃຕ້ການນຳຂອງຟຣັງຊົວ ການີເຢ ນາຍທະຫານເຮືອຊາວຝຣັ່ງ ເມື່ອປີ ຄ.ສ. 1868]]

ພາຍຫຼັງການສະຖາປະນາອານາຈັກຈຳປາສັກຂອງສົມເດັດພະເຈົ້າສ້ອຍສີສະມຸດພຸດທາງກູນໃນປີ ຄ.ສ. 1713 ພະທາດພະນົມໄດ້ກາຍສະພາບເປັນຫົວເມືອງຂອບດ່ານຕໍ່ແດນລະຫວ່າງອານາຈັກວຽງຈັນກັບອານາຈັກຈຳປາສັກ ການປົກຄອງເບິ່ງແຍງອົງພະທາດຈຶ່ງຢູ່ໃນຄວາມຮັບຜິດຊອບຮ່ວມກັນຂອງສອງຫົວເມືອງໃຫຍ່ ຄື ເມືອງລະຄອນ (ນະຄອນພະນົມ) ເຊິ່ງຂຶ້ນກັບວຽງຈັນ ແລະ ເມືອງບັງມຸກ (ມຸກດາຫານ) ເຊິ່ງຂຶ້ນກັບຈຳປາສັກ ໂດຍມີແນວເຂດແດນແບ່ງທີ່ບໍລິເວນລານໜ້າອົງພະທາດ ລັກສະນະການປົກຄອງໃນຖານະເມືອງຂອບດ່ານທີ່ມີນັຍຍະສັກສິດຮ່ວມກັນນີ້ມີແບບແຜນຄ້າຍຄືກັບພື້ນທີ່ພະທາດສີສອງຮັກ ເມືອງດ່ານຊ້າຍ ເຊິ່ງເຄີຍເປັນເມືອງຂອບດ່ານລະຫວ່າງອານາຈັກລ້ານຊ້າງກັບອານາຈັກອະຍຸດທະຍາ ທັງໃນມິຕິຂອງການມີຄະນະຜູ້ປົກຄອງທ້ອງຖິ່ນສະເພາະ ອາທິ ຕຳແໜ່ງແສນດ່ານ ແສນແກ້ວອຸ່ນເມືອງ ແສນກາງໂຮງ ແລະແສນສີສອງຮັກ ເປັນຕົ້ນ

ການປົກຄອງຮ່ວມກັນລະຫວ່າງສອງຝ່າຍນຳໄປສູ່ຂໍ້ພິພາດຢືດເຍື້ອໃນການແຍ່ງຊີງກຳລັງຄົນ ຫຼື "ຂ້າເລກພະທາດພະນົມ" ເຊິ່ງໝາຍເຖິງກຸ່ມແຮງງານທີ່ຖືກເກນມາເບິ່ງແຍງຮັກສາ ແລະຮັບໃຊ້ພາຍໃນເຂດພຸດທາວາດ ຄວາມຂັດແຍ້ງດັ່ງກ່າວນັບເປັນຊົນວນສຳຄັນປະການໜຶ່ງທີ່ນຳໄປສູ່ສົງຄາມກອບກູ້ເອກະລາດຂອງເຈົ້າອານຸວົງໃນເວລາຕໍ່ມາ

ຄັ້ນເຖິງປີ ຄ.ສ. 1850 ໃນລັດຊະສະໄໝພະບາດສົມເດັດພະນັ່ງເກົ້າເຈົ້າຢູ່ຫົວ (ລັດຊະການທີ 3) ໄດ້ມີຮັບສັ່ງໃຫ້ເຈົ້າເມືອງມຸກດາຫານເກນໄພ່ພົນໄປຊ່ອມແຊມຖານກຳແພງພະທາດພະນົມທີ່ຊຳລຸດທໍລະມົດ ນັກວິຊາການໄດ້ໃຊ້ເຫດການດັ່ງກ່າວເປັນຫຼັກຖານເຊີງນະໂຍບາຍເພື່ອສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າສະຫຍາມໄດ້ເຂົ້າຄວບຄຸມ ແລະສະແດງອຳນາດປົກຄອງເໜືອພື້ນທີ່ຂອບດ່ານສັກສິດແຫ່ງນີ້ຢ່າງໃກ້ຊິດແລ້ວ

ຕໍ່ມາໃນປີ ຄ.ສ. 1879 ລັດຊະການພະບາດສົມເດັດພະຈຸລະຈອມເກົ້າເຈົ້າຢູ່ຫົວ (ລັດຊະການທີ 5) ຊົງພະກະລຸນາໂປດເກົ້າຯ ໃຫ້ຍົກຖານະບ້ານທາດພະນົມຂຶ້ນເປັນ "ກອງຂ້າພະທາດພະນົມ" ເພື່ອຈັດລະບຽບການປົກຄອງໃຫ້ຂຶ້ນຕົງຕໍ່ສະຫຍາມຢ່າງເປັນລະບົບ ໂດຍມີພະລາຊະທານບັນດາສັກໃຫ້ ພະພິທັກເຈດີ ຕຳແໜ່ງນາຍກອງຂຶ້ນກັບເມືອງນະຄອນພະນົມ ແລະ ຫຼວງໂພທິສາລາດ ຕຳແໜ່ງປັດກອງຂຶ້ນກັບເມືອງມຸກດາຫານ

ໜ້າທີ່ຕໍ່ລາຊະສຳນັກສະຫຍາມ

ບົດຄວາມຫຼັກ : ປະເທດລາດ

ໃນຖານະເມືອງປະເທດລາດ ເມືອງມຸກດາຫານມີພັນທະກິດສຳຄັນຕໍ່ລາຊະສຳນັກສະຫຍາມສາມປະການຫຼັກເຊິ່ງຕ້ອງປະຕິບັດຢ່າງເຄັ່ງຄັດ ໄດ້ແກ່:

1. ການສັກເລກ (ສັກເລກ) ເພື່ອສຳຫຼວດ ແລະຄວບຄຸມກຳລັງພົນຊາຍສະກັນໄວ້ສຳລັບການເກນແຮງງານ ແລະການສົງຄາມ
2. ການເກນພົນ ເຂົ້າຮ່ວມລາຊະການທັບຢູ່ເນືອງໆ ອາທິ ໃນຄາວກະບົດເຈົ້າອານຸວົງ ເມືອງມຸກດາຫານໄດ້ສົ່ງກຳລັງພົນພາຍໃຕ້ການນຳຂອງພະຍາຈັນສຸລິຍະວົງ (ກິ່ງ) ເຂົ້າຊ່ວຍຮົບ ລວມທັງການເກນພົນໄປຊ່ວຍລາຊະການສົງຄາມກັບຍວນ ແລະສົງຄາມປາບຮໍ່ ເຊັ່ນການຈັດກຽມເຮືອຮົບ 40 ລຳໃນລັດຊະສະໄໝພະຈັນສຸລິຍະວົງ (ຄຳ) ເປັນຕົ້ນ
3. ການສົ່ງສ່ວຍ ແລະການຖວາຍຕົ້ນໄມ້ເງິນຕົ້ນໄມ້ຄຳ ໃນຖານະຫົວເມືອງປະເທດລາດຣິມຝັ່ງຂອງ ເມືອງມຸກດາຫານຕ້ອງຫາຂອງຕ່າງໆ ຕາມທີ່ລາຊະສຳນັກສັ່ງ ເຊັ່ນ ໃນຄາວທີ່ມີຕາສານສັ່ງໃຫ້ຕອບເລື່ອງຮັບຜົນເລົ່າ ຂີ້ເຜິ້ງ ປ່ານໃບ ຕາມຈຳນວນເກນ ແລະຊີ້ແຈງຂໍ້ລາຊະການ ແລະຈັດສ້າງເຄື່ອງລາຊະບັນນາການຕົ້ນໄມ້ຄຳຕົ້ນໄມ້ເງິນນຳຂຶ້ນທູນເກົ້າຯ ຖວາຍທີ່ກຸງເທພຯ ທຸກໆ 3 ປີ ປະເພນີນີ້ເລີ່ມຢ່າງເປັນທາງການໃນສະໄໝເຈົ້າຈັນທອນເທບສຸລິຍະວົງ (ເຈົ້າໜູ) ແລະສິ້ນສຸດລົງໃນສະໄໝພະຍາສັດສິວົງປະຫວັດ (ເມກ)

ຫົວເມືອງຂຶ້ນ ກອງນອກ ແລະກອງສ່ວຍໃນເຂດປົກຄອງ

ດ້ວຍສະຖານະຂອງຫົວເມືອງປະເທດລາດຂະໜາດໃຫຍ່ ເມືອງມຸກດາຫານຈຶ່ງມີຫົວເມືອງຂຶ້ນ ກອງນອກ ແລະກອງສ່ວຍໃນປົກຄອງຈຳນວນຫຼາຍ ຄອບຄຸມທັງສອງຝັ່ງແມ່ນໍ້າຂອງ ເຈົ້າເມືອງມຸກດາຫານມີໜ້າທີ່ "ອອກກວດລາຊະການ" ໄປຍັງຫົວເມືອງເຫຼົ່ານີ້ເປັນປະຈຳ ເພື່ອປະເມີນຄວາມເປັນຢູ່ ເກັບສ່ວຍອາກອນ ຣະງັບຂໍ້ພິພາດ ແລະຄອຍຮັບສະເດັດເຈົ້ານາຍຈາກສ່ວນກາງ ຫົວເມືອງ ແລະກອງສ່ວຍທີ່ສຳຄັນ ໄດ້ແກ່:

1. ເມືອງໜອງສູງ: ກໍ່ຕັ້ງເມື່ອປີ ຄ.ສ. 1844 ໂດຍມີ ພະໄກສອນສອນຣາດ (ສິງ) ເປັນເຈົ້າເມືອງຄົນທຳອິດ ປົກຄອງຊາວຜູ້ໄທທີ່ອົບພະຍົບໜີໄພສົງຄາມຂ້າມຂອງມາ ເຂດແດນຄອບຄຸມອຳເພີຄຳຊະອີ ແລະອຳເພີໜອງສູງໃນປັດຈຸບັນ
2. ເມືອງພາລຸກາກອນພູມ (ພາລຸກາດົນພູມພາລູກາກອນພູມ): ຍົກຖານະຈາກບ້ານແຂວງບາງຊາຍຂຶ້ນເປັນເມືອງເມື່ອປີ ຄ.ສ. 1866 ໃນສະໄໝລັດຊະການທີ 4 ໂດຍການກາບບັງຄົມທູນຂໍຂອງເຈົ້າຈັນທອນເທບສຸລິຍະວົງ ປົກຄອງໂດຍພະອະມອນຣິດທິທາດາ (ທັດ) ຂຶ້ນຕົງຕໍ່ເມືອງມຸກດາຫານ ຄອບຄຸມພື້ນທີ່ຕັ້ງແຕ່ລຳນໍ້າກ່ຳລົງມາເຖິງຫ້ວຍບາງຊາຍ ຕໍ່ມາຖືກຍຸບລົງເປັນອຳເພີຫວ້ານໃຫຍ່ໃນປັດຈຸບັນ
3. ເມືອງສອງຄອນດອນດົງ: ປົກຄອງໂດຍພະຈຳເລີນພົນລົບ (ປັດຈຸບັນຢູ່ໃນເຂດແຂວງສຸວັນນະເຂດ) ຕໍ່ມາໃນສະໄໝລັດຊະການທີ 4 ມີປະກາດໂປດເກົ້າຯ ໃຫ້ປ່ຽນໄປຂຶ້ນຕົງຕໍ່ເມືອງອຸບົນລາຊະທານີ ພາຍໃຕ້ການປົກຄອງຂອງເຈົ້າພົມມະເທວານຸເຄາະວົງ ສະທ້ອນເຖິງສະຖານະທັດທຽມກັນຂອງຫົວເມືອງປະເທດລາດທາງພາກອີສານຂະນະນັ້ນ
4. ເມືອງລຳເນົາໜອງປຶອ: ຫຼືເມືອງນໍ້າເນົາ ປົກຄອງໂດຍພະຈຸມພົນພັກດີ (ປັດຈຸບັນຄືພື້ນທີ່ເມືອງແກ້ງກອກ ແລະສະຄຶນ ແຂວງສຸວັນນະເຂດ)
5. ເມືອງປະຊຸມຊະນາໄລ (ເມືອງປະຊຸມຊະນາໄລ ຫຼືປະຊຸມພະນາໄລ): ຕັ້ງຂຶ້ນໃນປີ ຄ.ສ. 1866 ໃນສະໄໝລັດຊະການທີ 4 ຈາກການອົບພະຍົບຂອງຊາວລາວພວນ ແລະຜູ້ໄທຈາກຊຽງຂວາງ ເພື່ອຂະຫຍາຍອຳນາດຂອງເມືອງເຈົ້າຈັນທອນເທບຯ ເຈົ້າມຸກດາຫານແທນທີ່ນະຄອນວຽງຈັນ ຕັ້ງໃໝ່ ພະສີສຸລະສັກສຸນທອນເຈົ້າເມືອງ
6. ເມືອງວັງອ່າງຄຳ: ຖິ່ນເດີມຂອງຊາວຜູ້ໄທ ແບ່ງການປົກຄອງເປັນເມືອງວັງມົນ (ປົກຄອງໂດຍພະນາຄີຣັດຕະນະວົງສາ) ແລະເມືອງວັງຄຳ (ປົກຄອງໂດຍພະສຸວັນນະພັກດີ)
7. ເມືອງດອນຕານ: ຖິ່ນເດີມຂອງກຸ່ມເຈົ້າລາຊະບຸດໂຄດ ມີພະບຳລຸງສະຫວັດດີເປັນນາຍກອງສ່ວຍ ເບິ່ງແຍງການສົ່ງສ່ວຍໃຫ້ເມືອງຫຼວງ (ປັດຈຸບັນຄືພື້ນທີ່ອຳເພີດອນຕານ)

ລາຍນາມເຈົ້າເມືອງຫຼວງມະຫາສຸວັນນະພູມຄຳໂພນສິມມາເຂດ (ເມືອງໂພນສິມເກົ່າ)

ຕາຕະລາງຕໍ່ໄປນີ້ສະແດງລຳດັບລາຍນາມເຈົ້າເມືອງຜູ້ຄອງເມືອງຫຼວງມະຫາສຸວັນນະພູມຄຳໂພນສິມມາເຂດ ດິນແດນໃນແຖບພື້ນທີ່ສະຫວັນນະເຂດໃນລາວຊ່ວງຕົ້ນ ຄ.ສ 1577-ບໍ່ປາກົດ ອ້າງອີງເອົາຈາກສານທ່ອງທ່ຽວ ບົດຄວາມຈາກເວັບໄຊ ແລະໜັງສື

ລຳດັບ	ຊື່ / ບັນດາສັກ	ຊ່ວງປີທີ່ຄອງເມືອງ (ຄ.ສ.)	ຊັ້ນ / ສະຖານະ	ໝາຍເຫດ
1	ໝ່ອມບ່າວຫຼວງ (ເຈົ້າຄຳໂພນ)	1577 – ບໍ່ປາກົດ	ເຈົ້າເມືອງຫຼວງມະຫາສຸວັນນະພູມຄຳໂພນສິມມາເຂດ (ອິດສະຫຼະ)	ກວານດົງເຂັນຍ (ເມືອງນານ້ອຍອ້ອຍໜູ ເມືອງນໍ້ານ້ອຍອ້ອຍໜູ ເມືອງແຖງ ຕຽນບຽນຟູ) ອົບພະຍົບລົງມາຕັ້ງເມືອງຫຼວງໂພນສິມ
2	ທ້າວຫຼວງທ່ອມ	ບໍ່ປາກົດ	ເຈົ້າເມືອງຫຼວງມະຫາສຸວັນນະພູມຄຳໂພນສິມມາເຂດ (ອິດສະຫຼະ)	ຄອງເມືອງຕໍ່ຈາກໝ່ອມບ່າວຫຼວງ ເມືອງມີຜູ້ຄົນເບົາບາງ ແລະຖືກປະຮ້າງໃນທີ່ສຸດ

ລາຍນາມຜູ້ຄອງຖິ່ນຖານເດີມ (ບ້ານທ່າແຮ່ ແລະເມືອງເກົ່າບໍລິເວນຫ້ວຍບັງມຸກ ກ່ອນການສະຖາປະນາເປັນເມືອງມຸກດາຫານ)

ຕາຕະລາງຕໍ່ໄປນີ້ສະແດງລຳດັບລາຍນາມຜູ້ຄອງຖິ່ນຖານເດີມ ບໍລິເວນບ້ານທ່າແຫ່ ແລະເມືອງເກົ່າບໍລິເວນຫ້ວຍບັງມຸກກ່ອນຈະພົບເປັນຊາກເມືອງຮ້າງໃນ ຄ.ສ 1767 ແລະສະຖາປານາຂຶ້ນເປັນເມືອງມຸກດາຫານຢ່າງເປັນທາງການ ອ້າງອີງເອົາຈາກສານທ່ອງທ່ຽວ ບົດຄວາມຈາກເວັບໄຊ ແລະໜັງສື

ລຳດັບ	ຊື່ / ບັນດາສັກ	ຊ່ວງປີທີ່ຄອງເມືອງ (ຄ.ສ.)	ຊັ້ນ / ສະຖານະ	ໝາຍເຫດ
1	ທ້າວແກ້ວສິມພະລີ (ທ້າວສິມພະລີ)	1642 – ບໍ່ປາກົດ	ຜູ້ຄອງບ້ານທ່າແຫ່ ແລະຕັ້ງເມືອງບໍລິເວນຫ້ວຍບັງມຸກ (ຮ້າງໃນພາຍຫຼັງ)	ບຸດໝ່ອມບ່າວຫຼວງ ອົບພະຍົບມາຕັ້ງບ້ານທ່າແຫ່ ພາຍຫຼັງຂ້າມມາຕັ້ງເມືອງບັງມຸກ ຕໍ່ມາເມືອງຮ້າງ

ລາຍພະນາມເຈົ້າເມືອງຜູ້ຄອງເມືອງໂພນສິມໃໝ່ (ພາຍຫຼັງການສະຖາປະນາອານາຈັກຈຳປາສັກ)

ຕາຕະລາງຕໍ່ໄປນີ້ສະແດງລຳດັບລາຍພະນາມເຈົ້າເມືອງຜູ້ຄອງເມືອງໂພນສິມໃໝ່ (ພາຍຫຼັງການສະຖາປະນາອານາຈັກຈຳປາສັກ) ເຊິ່ງເປັນເມືອງຂຶ້ນທີ່ສົມເດັດພະເຈົ້າສ້ອຍສີສະມຸດພຸດທະຣາງກູນ ຕັ້ງຂຶ້ນເປັນເຈົ້າເມືອງ ເຊິ່ງອ້າງອີງຈາກແຫຼ່ງຂໍ້ມູນ ເຊັ່ນ ພະລາຊະພົງສາວະດານ,ໜັງສື,ເອກະສານລາຊະການ, ວິທະຍານິພົນ ແລະເວັບໄຊຢ່າງເປັນທາງການຂອງແຂວງມຸກດາຫານ

ລຳດັບ	ຊື່ / ບັນດາສັກ	ຊ່ວງປີທີ່ຄອງເມືອງ (ຄ.ສ.)	ຊັ້ນ / ສະຖານະ	ໝາຍເຫດ
1	ເຈົ້າຈັນສຸລິຍະວົງ	1713 – ບໍ່ປາກົດ	ເຈົ້າເມືອງຫຼວງໂພນສິມ (ພາຍໃຕ້ນະຄອນຈຳປາສັກ)	ພະລາຊະບິດາເຈົ້າຈັນກິນລີ ເຊື້ອພະວົງລ້ານຊ້າງ ສິດສະຍານຸສິດຂອງເຈົ້າລາຊະຄູຫຼວງໂພນສະເມັກ
2	ເຈົ້າກິນລີ	ບໍ່ປາກົດ – 1767	ເຈົ້າເມືອງຫຼວງໂພນສິມ (ພາຍໃຕ້ນະຄອນຈຳປາສັກ)	ບຸດຂອງເຈົ້າຈັນສຸລິຍະວົງ ຕໍ່ມາອົບພະຍົບໄພ່ພົນຂ້າມແມ່ນໍ້າຂອງໄປສ້າງເມືອງມຸກດາຫານ

ລາຍພະນາມ ແລະລາຍນາມເຈົ້າເມືອງມຸກດາຫານ

ສຳລັບລາຍນາມ:ຂຸນຫຼວງກຳກັບລາຊະການເມືອງມຸກດາຫານ,ຜູ້ວ່າຜູ້ວ່າລາຊະການເມືອງມຸກດາຫານ,ນາຍອຳເພີມຸກດາຫານ (ສະໄໝຂຶ້ນກັບເມືອງ ແລະແຂວງນະຄອນພະນົມ), ຜູ້ວ່າລາຊະການແຂວງມຸກດາຫານ, ນາຍົກອົງການບໍລິຫານສ່ວນແຂວງມຸກດາຫານ, ເບິ່ງທີ່ :ບົດຄວາມຫຼັກ: ແຂວງມຸກດາຫານ

ຕາຕະລາງຕໍ່ໄປນີ້ສະແດງລຳດັບເຈົ້າເມືອງມຸກດາຫານນັບຕັ້ງແຕ່ການສະຖາປະນາເມືອງໃນປີ 1770-1898 ເຊິ່ງອ້າງອີງຈາກແຫຼ່ງຂໍ້ມູນ ຕ່າງໆ ເຊັ່ນ ພົງສາວະດານ,ຈົດໝາຍເຫດຈົດໝາຍພະລາຊະກໍລະນີຍະກິດວິນິດສັຍລາຍວັນໃນລັດຊະການທີ 3 - 5 , ພົງສາວະດານລັດຊະການທີ 3 - 5 ລາຊະກິດຈານຸເບກສາ,ໜັງສື,ເອກະສານລາຊະການ, ວິທະຍານິພົນ ແລະເວັບໄຊຢ່າງເປັນທາງການຂອງແຂວງມຸກດາຫານ

ລຳດັບ	ຊື່ / ບັນດາສັກ	ຊ່ວງປີທີ່ຄອງເມືອງ (ຄ.ສ.)	ຊັ້ນ / ສະຖານະ	ໝາຍເຫດ
ເມືອງມຸກດາຫານ
1	ພະຍາຈັນທອນສີສຸລາດອຸປະຣາຊາມັນທາຕຸລາດ (ເຈົ້າກິນລີ ເຈົ້າຈັນກິນລີ)	1770 – 1804	ແຮກເລີ່ມເປັນເມືອງອິດສະຫຼະຈົນເຖິງປີ ຄ.ສ. 1778 ຫຼັງຈາກນັ້ນເປັນຫົວເມືອງຂຶ້ນຂອງອານາຈັກທົນບຸຣີ (ຊັ້ນສັນຍາບັດ)	ໄດ້ຮັບໂປດເກົ້າຯ ຈາກສົມເດັດພະເຈົ້າຕາກສິນມະຫາລາດ ໃຫ້ເປັນປະຖົມເຈົ້າເມືອງມຸກດາຫານ ດຳລົງຕຳແໜ່ງ 34 ປີ (ເຖິງແກ່ອະນິດຈະກຳປີ ຄ.ສ. 1804)
2	ພະຍາຈັນສຸລິຍະວົງ (ກິ່ງ)	1805 – 14 ທັນວາ 1840	ຫົວເມືອງຂຶ້ນຂອງອານາຈັກລັດຕະນະໂກສິນຂອງສະຫຍາມ (ສະໄໝສົມບູລະນາຍາສິດທິລາດ) (ຊັ້ນສັນຍາບັດ)	ບຸດຂອງເຈົ້າກິນລີ ດຳລົງຕຳແໜ່ງ 35 ປີ ນຳກຳລັງເມືອງຊ່ວຍຮົບໃນສຶກກະບົດເຈົ້າອານຸວົງແລະກວາດຕ້ອນຜູ້ຄົນຫຼາຍຊາດຕະພັນມາຝັ່ງຂວາ ລິເລີ່ມສ້າງວັດຍອດແກ້ວສີວິໄຊ (ວັດກາງ)
3	ພະຈັນສຸລິຍະວົງ (ພົມ)	1841 – 3 ຕຸລາ 1862	ຫົວເມືອງຂຶ້ນຂອງອານາຈັກລັດຕະນະໂກສິນຂອງສະຫຍາມ (ສະໄໝສົມບູລະນາຍາສິດທິລາດ) (ຊັ້ນສັນຍາບັດ)	ບຸດຂອງພະຍາຈັນທອນສຸລິຍະວົງ (ກິ່ງ) ບູລະນະວັດຍອດແກ້ວ ເປັນຜູ້ຂໍຕັ້ງເມືອງໜອງສູງ ດຳລົງຕຳແໜ່ງ 20 ປີ
-	ວ່າງຕຳແໜ່ງ (ທ້າວຄຳ ອຸປະຮາດ ຮັກສາລາຊະການເມືອງ ປີ ຄ.ສ. 1862–1864)
4	ເຈົ້າຈັນທອນເທບສຸລິຍະວົງດຳລົງລັດສີມາມຸກດາຫານາທິບໍດີ (ເຈົ້າໜູ)	20 ກໍລະກົດ 1865 – 1869	ປະເທດລາດຂອງສະຫຍາມ (ສະໄໝສົມບູລະນາຍາສິດທິລາດ) (ຊັ້ນຫິຣະນບັດ)	ເຈົ້າຈັນທອນເທບສຸລິຍະວົງດຳລົງລັດສີມາມຸກດາທິບໍດີ (ເຈົ້າໜູ) (ເຈົ້າຈັນທອນປະທີບ) ເປັນເຊື້ອພະວົງຈາກວຽງຈັນເຊິ່ງເຄີຍເປັນເຈົ້າເມືອງຂອນແກ່ນ ມາປົກຄອງເມືອງມຸກດາຫານ ເຈົ້າໜູເປັນພະພາຕິຍະ (ຫຼານລຸງ) ຂອງເຈົ້າອານຸວົງ ແລະເປັນພະໂອລົດຂອງເຈົ້ານັນທະເສນ (ລຳດັບສະກຸນຊາລີຈັນ ຊັ້ນທີ 7 ) ເປັນຕົ້ນສະກຸນຈັນທະນາກອນ ໄປຮັບລາຊະການຢູ່ທີ່ກຸງເທພຯ ຊົງພະລາຊະທານສັນຍາບັດໃຫ້ເຈົ້າໜູເປັນ ເຈົ້າຈັນທອນເທບສຸລິຍະວົງດຳລົງລັດສີມາມຸກດາທິບໍດີ ເອກະສານຂອງແຂວງມຸກດາຫານສະກົດວ່າ (ເຈົ້າຈັນທອນເທບສຸລິຍະວົງດຳລົງລັດສີມາມຸກດາຫານາທິບໍດີ) ຖວາຍທິດາ (ເຈົ້າຈອມປະທຸມ) ເຂົ້າເປັນບາດບໍລິຈາຣິກາໃນລັດຊະການທີ 4 ໄດ້ຮັບພະລາຊະທານເຄື່ອງຍົດສະເໝີເມືອງປະເທດລາດ ລິເລີ່ມປະເພນີຖວາຍຕົ້ນໄມ້ເງິນຕົ້ນໄມ້ຄຳ ຍົກບ້ານແຂວງບາງຊາຍເປັນເມືອງພາລຸກາກອນພູມ
5	ພະຈັນສຸລິຍະວົງ (ຄຳ)	26 ເມສາ 1870 – 2 ທັນວາ 1879	ຫົວເມືອງຂຶ້ນຂອງສະຫຍາມ (ສະໄໝສົມບູລະນາຍາສິດທິລາດ) (ຊັ້ນສັນຍາບັດ)	ອະດີດອຸປະຮາດ ບຸດຂອງພະຍາຈັນທອນສຸລິຍະວົງ (ກິ່ງ) ດຳລົງຕຳແໜ່ງ 8 ປີ (ເຖິງແກ່ອະນິດຈະກຳປີ ຄ.ສ. 1879)
6	ພະຈັນສຸລິຍະວົງ (ບຸນເຮົ້າ)	15 ພະຈິກ 1879 – 28 ມີນາ 1887	ຫົວເມືອງຂຶ້ນຂອງສະຫຍາມ (ສະໄໝສົມບູລະນາຍາສິດທິລາດ) (ຊັ້ນສັນຍາບັດ)	ອະດີດລາຊະວົງ ເຄີຍຮັກສາລາຊະການເມືອງກ່ອນໄດ້ຮັບໂປດເກົ້າຯ ຮັບຕຳແໜ່ງຂະນະອາຍຸ 66 ປີ
-	ວ່າງຕຳແໜ່ງ (ທ້າວສຸວັນນະສານ (ເມກ) ຮັກສາການເມືອງ ປີ ຄ.ສ. 1887–1888) ພາຍຫຼັງໄດ້ຮັບແຕ່ງຕັ້ງເປັນພະຍາສັດສິວົງປະຫວັດ
7	ພະຍາສັດສິວົງປະຫວັດ (ເມກ ຈັນທອນສາຂາ)	1888 – 1897	ຫົວເມືອງຂຶ້ນຂອງສະຫຍາມ (ສະໄໝສົມບູລະນາຍາສິດທິລາດ) (ຊັ້ນສັນຍາບັດ) (ພາຍໃຕ້ມົນທົນລາວພວນຕັ້ງແຕ່ປີ ຄ.ສ. 1891)	ເດີມເປັນລາຊະບຸດ (ເມກ) ຖວາຍຕົ້ນໄມ້ເງິນຕົ້ນໄມ້ຄຳເປັນຄັ້ງສຸດທ້າຍ ນຳກຳລັງສູ້ຮົບກັບຝຣັ່ງ ລັດຊະການທີ 6 ພະລາຊະທານນາມສະກຸນ "ຈັນທອນສາຂາ" ເປັນເຈົ້າເມືອງໃນລະບົບອາຍາສີ່ຄົນສຸດທ້າຍກ່ອນການປ່ຽນແປງ (ເຖິງແກ່ອະສັນຍະກຳປີ ຄ.ສ. 1917)
8	ພະຈັນທອນເທບສຸລິຍະວົງສາ (ແສງ ຈັນທອນສາຂາ) ຫຼື ລາຊະວົງ (ແສງ ຈັນທອນສາຂາ)	1897 – 1898	ຫົວເມືອງຂຶ້ນຂອງສະຫຍາມ (ສະໄໝສົມບູລະນາຍາສິດທິລາດ) (ພາຍໃຕ້ມົນທົນລາວພວນຕັ້ງແຕ່ປີ ຄ.ສ. 1891)	ດຳລົງຕຳແໜ່ງເຈົ້າເມືອງພຽງ 1 ປີ ພາຍຫຼັງໄດ້ຮັບບັນດາສັກເປັນພະຈັນທອນເທບສຸລິຍະວົງສາ ຜູ້ວ່າລາຊະການເມືອງມຸກດາຫານ
ຍົກເລີກລະບົບອາຍາສີ່ ປີ ຄ.ສ. 1898

ກຸ່ມຊາດຕະພັນໃນເມືອງມຸກດາຫານ

ເມືອງມຸກດາຫານໃນອະດີດເປັນສັງຄົມພະຫຸວັດທະນະທຳທີ່ເກີດຈາກການອົບພະຍົບ ແລະກວາດຕ້ອນຜູ້ຄົນຈາກຝັ່ງຊ້າຍແມ່ນໍ້າຂອງເຂົ້າມາຕັ້ງຖິ່ນຖານເປັນຈຳນວນຫຼາຍ ປະກອບດ້ວຍກຸ່ມຊາດຕະພັນຫຼັກ 8 ເຜົ່າ ໄດ້ແກ່:

1. ຊາວໄທອີສານ:ຊົນເຜົ່າອີສານແມ່ນເຊື້ອສາຍລາວ. ການ​ແບ່ງ​ແຍກ​ດັ່ງກ່າວ​ໄດ້​ເລີ່​ມຂຶ້ນ​ໃນ​ເວລາ​ທີ່​ດິນ​ແດນ​ຂອງ​ປະ​ເທດ​ໄດ້​ຖືກ​ປ່ຽນ​ຄືນ​ໃໝ່​ພາຍຫຼັງ​ສົງຄາມ​ສະຫຍາມ - ຝຣັ່ງ​ສິ້ນ​ສຸດ​ລົງ ເປັນກຸ່ມປະຊາກອນດັ້ງເດີມ ແລະມີຈຳນວນຫຼາຍທີ່ສຸດ ສືບສາຍເລືອດມາຕັ້ງແຕ່ສະໄໝອານາຈັກລ້ານຊ້າງ
2. ຊາວຜູ້ໄທ (ພູໄທ): ມີຖິ່ນເດີມຢູ່ໃນແຄວ້ນສິບສອງຈຸໄທ ແລະເມືອງວັງ ເມືອງຕະໂປນ (ໃນລາວ) ອົບພະຍົບຂ້າມຂອງມາຕັ້ງຖິ່ນຖານທີ່ເມືອງໜອງສູງໃນສະໄໝລັດຊະການທີ 3
3. ຊາວໄທຂ່າ (ບຣູ): ຊົນເຜົ່າດັ້ງເດີມທີ່ສືບສາຍມາຈາກຕະກູນມອນ-ເຂມອນ ໃຊ້ພາສາໃນກຸ່ມອອສໂຕຣເອຊີຕິກ ເອີ້ນຕົນເອງວ່າ "ບຣູ"
4. ຊາວໄທກະໂຊ່: ມີຖິ່ນເດີມຢູ່ທີ່ເມືອງມະຫາໄຊ (ແຂວງຄຳມ່ວນ) ມີພາສາໃນຕະກູນດຽວກັບຂ່າ ແລະມີຄວາມເຊື່ອທາງຈິດວິນຍານທີ່ໜຽວແໜ້ນຜ່ານພິທີກຳ "ໂຊ່ຖັ່ງບັ້ງ"
5. ຊາວໄທກະເລິງ: ເປັນກຸ່ມເຄືອຍາດດຽວກັບຂ່າ ແລະກະໂຊ່ ມີຕຳນານຄວາມເຊື່ອເລື່ອງ "ນໍ້າເຕົ້າປຸງ"
6. ຊາວໄທແສກ: ຖິ່ນເດີມຢູ່ທີ່ເມືອງແສກ ພາສາເວົ້າເປັນພາສາໄທລາວປະສົມພາສາຍວນ ມີເອກກະລັກການລະຫຼິ້ນທີ່ໂດ່ງດັງຄື "ແສກເຕັ້ນສາກ"
7. ຊາວໄທຢໍ້: ອົບພະຍົບລົງມາຈາກແຄວ້ນສິບສອງພັນນາ ແລະເມືອງຫົງສາ (ລາວ)
8. ຊາວກຸລາ: ເດີມເປັນກຸ່ມພໍ່ຄ້າເລ່ຊາວເງ້ຍວ ຫຼືຕອງຊູ່ຈາກລັດສານ (ພະມ້າ) ມີຮູບຮ່າງສູງໃຫຍ່

ການປ່ຽນແປງຫຼັງການຍົກເລີກລະບົບອາຍາສີ່ (ປີ ຄ.ສ. 1899 ເປັນຕົ້ນໄປ)

ໃນປີ ຄ.ສ. 1899 ໃຫ້ປ່ຽນຊື່ມົນທົນລາວພວນເປັນມົນທົນຝ່າຍເໜືອ ແລະ ຍ້າຍກອງບັນຊາການມົນທົນຝ່າຍເໜືອ ຈາກເມືອງໜອງຄາຍມາຕັ້ງຢູ່ທີ່ບ້ານໝາກແຂ້ງ. ໃນປີດຽວກັນ, ພຣະເຈົ້າບໍຣົມວົງເທີ ກົມຫຼວງປະຈັກສິລະປາຄົມ ຂ້າຫຼວງຕ່າງພຣະອົງ ເສດັດກັບພຣະນະຄອນ. ພຣະວົງເທີພຣະອົງເຈົ້າວັດທະນາ (ມ.ຈ.ຊາຍວັດທະນາ ຮອງຊົງ ພຣະອົງເຈົ້າຫຼານເທີໃນສົມເດັດພຣະບໍວອນຣາຊເຈົ້າມະຫາເສນານຸຣັກ) ທົງດຳຣົງຕຳແໜ່ງຂ້າຫຼວງໃຫຍ່ມົນທົນຝ່າຍເໜືອແທນ (ຍົກເລີກຕຳແໜ່ງຂ້າຫຼວງຕ່າງພຣະອົງສຳເລັດຣາຊະການ) ຈຶ່ງທົງປັບປຸງການປົກຄອງມົນທົນຝ່າຍເໜືອ ໂດຍໃຫ້ເມືອງຕ່າງໆ ລວມກັນເປັນບໍລິເວນ ຄື: ເມືອງມຸກດາຫານ, ເມືອງທ່າອຸເທນ, ເມືອງນະຄອນພະນົມ ແລະ ເມືອງເຣນູນະຄອນ ລວມກັນຮຽກວ່າ ບໍລິເວນທາດພະນົມ. ໃຫ້ແຕ່ລະເມືອງມີຜູ້ວ່າຣາຊະການເມືອງປົກຄອງ, ຍຸບຕຳແໜ່ງເຈົ້າເມືອງ ສ່ວນຂ້າຫຼວງມາປະຈຳເມືອງ ແລະ ໃຫ້ຂ້າຫຼວງປະຈຳເມືອງ, ຜູ້ວ່າຣາຊະການເມືອງ ຂຶ້ນກັບຂ້າຫຼວງປະຈຳບໍລິເວນ ຕັ້ງທີ່ທຳການບໍລິເວນທີ່ເມືອງນະຄອນພະນົມ. ຕຳແໜ່ງຂ້າຫຼວງຈຶ່ງເປັນຕຳແໜ່ງທີ່ປຶກສາຣາຊະການຂອງຜູ້ວ່າຣາຊະການເມືອງ ການລົງນາມໃນໜັງສືຣາຊະການຈຶ່ງຕ້ອງລົງນາມທັງສອງຄົນ ຄືທັງຂ້າຫຼວງປະຈຳເມືອງແລະຜູ້ວ່າຣາຊະການເມືອງ. ຜູ້ດຳຣົງຕຳແໜ່ງຂ້າຫຼວງປະຈຳເມືອງມຸກດາຫານຄົນທຳອິດຄື ພຣະພັກດີອະນຸຊິດ (ເຊິ່ງຕໍ່ມາມີ ຂຸນພິທັກທຸຣະກິດ (ຈ່ວນ) ດຳຣົງຕຳແໜ່ງແທນ) ແລະ ຜູ້ດຳຣົງຕຳແໜ່ງຂ້າຫຼວງປະຈຳບໍລິເວນທາດພະນົມຄື ພຣະຍາສຸນທອນເທບກິດຈາຣັກ (ເລື່ອງ ພູມິຣັດ).

ເມື່ອມີການປັບປຸງການປົກຄອງໃໝ່, ເຈົ້າເມືອງມຸກດาຫານ ຄື ພຣະຈັນທະຣະເທບສຸຣິຍະວົງສາ (ເມກ) ຈຶ່ງກຣາບບັງຄົມລາອອກຈາກຣາຊະການເນື່ອງຈາກມີອາຍຸຫຼາຍ, ຈຶ່ງມີພຣະບໍຣົມຣາຊໂອງການໂປດເກົ້າຯ ໃຫ້ພຣະຈັນທະຣະເທບຯ ເຈົ້າເມືອງເປັນ ພຣະຍາສະສິວົງປະຫວັດ ຈາງວາງທີ່ປຶກສາຣາຊະການເມືອງມຸກດາຫານ ແລະ ທົງພຣະກະລຸນາໂປດເກົ້າຯ ໃຫ້ຣາຊະວົງ (ແສງ) ບຸດພຣະຍາສະສິວົງຯ ເປັນ ພຣະຈັນທະຣະເທບສຸຣิຍະວົງສາ ຜູ້ວ່າຣາຊະການເມືອງມຸກດາຫານ.

ພຣະຍາສະສິວົງປະຫວັດ (ເມກ) ເກີດເມື່ອວັນອາທິດ ເດືອນ 12 ປີມະເສັງ ປີ ຄ.ສ. 1845 ທ່ານໄດ້ເຖິງແກ່ມໍລະນະກຳເມື່ອອາຍຸ 72 ປີ (ປີ ຄ.ສ. 1917).

ໃນປີ ຄ.ສ. 1899 ພຣະດຳຣົງມຸກດາຫານ (ເສີມ) ປັດເມືອງ ແລະ ພຣະວິຈານອະທິການ (ແປ້ນ) ຍົກກະບັດເມືອງມຸກດາຫານ ເຖິງແກ່ມໍລະນະກຳ, ທົງພຣະກະລຸນາໂປດເກົ້າຯ ສົ່ງຫີບສິລາໜ້າເພີງຈາກກຣຸງເທບຯ ມາພຣະຣາຊະທານເພີງສົບ.

ໃນປີ ຄ.ສ. 1900 ໄດ້ປ່ຽນນາມມົນທົນຝ່າຍເໜືອເປັນມົນທົນອຸດອນ ແລະ ເລີກບໍລິເວນຕ່າງໆ ໃຫ້ແຕ່ລະເມືອງຂຶ້ນກັບມົນທົນອຸດອນໂດຍກົງ ພ້ອມທັງຍົກເລີກຕຳແໜ່ງອຸປະຮາດ, ຣາຊະວົງ, ຣາຊະບຸດໃນມົນທົນອຸດອນ ໃຫ້ມີຕຳແໜ່ງປັດເມືອງ, ມະຫາດໄທເມືອງ, ຍົກກະບັດເມືອງແທນ.

ໃນປີ ຄ.ສ. 1906 ພຣະຈັນທະຣະເທບສຸຣິຍະວົງສາ (ແສງ) ຜູ້ວ່າຣາຊະການເມືອງມຸກດາຫານ ເຖິງແກ່ມໍລະນະກຳເມື່ອເດືອນພຶດສະພາ.

ຄັນເຖິງປີ ຄ.ສ. 1907 ໄດ້ມີການປັບປຸງການປົກຄອງໃນມົນທົນອຸດອນເປັນຈັງຫວັດແລະອຳເພີ, ເມືອງມຸກດາຫານຖືກຍຸບລົງເປັນ ອຳເພີມุกດາຫານ ຂຶ້ນກັບຈັງຫວັດນະຄອນພະນົມ ໂດຍເປີດທີ່ທຳການອຳເພີເມື່ອວັນທີ 1 ຕຸລາ ຄ.ສ. 1907. ນາຍອຳເພີຄົນທຳອິດຄື ຫຼວງຊົງສະຣາວຸດ (ເຈີມ ວິເສດຣັດ) ພາຍຫຼັງເລື່ອນຂຶ້ນເປັນພຣະບໍຣິຫານຣາຊອານາເຂດ ແລະ ຕໍ່ມາເປັນພຣະຍາສະໝຸດສັກດາຣັກ ເມື່ອຍ້າຍໄປດຳຣົງຕຳແໜ່ງຜູ້ວ່າຣາຊະການຈັງຫວັດນະຄອນພະນົມອີກຄັ້ງ. ເມືອງໜອງສູງຍ້າຍໄປຕັ້ງຢູ່ທີ່ບ້ານນາແກ, ເມືອງພະລຸກາກອນພູມິຍຸບລົງເປັນຕຳບົນບ້ານຫວ້ານ, ເມືອງເຣນູນະຄອນຍຸບລົງເປັນຕຳບົນເຣນູນະຄອນ, ຕັ້ງອຳເພີທາດພະນົມຂຶ້ນແທນ ຂຶ້ນຈັງຫວັດນະຄອນພະນົມ.

ເມື່ອມີການຕັ້ງຈັງຫວັດແລະອຳເພີຂຶ້ນແລ້ວ, ໄດ້ມີການຕັ້ງກົມມະການພິເສດຈັງຫວັດນະຄອນພະນົມຂຶ້ນ ຜູ້ທຳໜ້າທີ່ເປັນກົມມະการພິເສດສ່ວນຫຼາຍເປັນເຈົ້າເມືອງແລະຜູ້ວ່າຣາຊະການເມືອງເກົ່າໆ ຄື:

1. ພຣະຍາສະສິວົງ (ເມກ ປະຫວັດ) ເມືອງມຸກດາຫານ
2. ພຣະພິນິດພະນົມການ (ທອງຄຳ) ເມືອງນະຄອນພະນົມ
3. ພຣະພິທັກພະນົມນະຄອນ (ໂກ໊ະ) ເມືອງນະຄອນພະນົມ
4. ພຣະສີວໍຣະຣາດ (ແກ້ວ) ເມືອງທ່າອຸເທน
5. ພຣະອາຣັນອາສາ (ປານ) ເມືອງກຸສຸມານ
6. ພຣະພິນິດພົດຈະນາກອນ (ທອນແກ້ວ)
7. ຫຼວງພິທັກປະຊາຊົນ (ຕູມ)
8. ຫຼວງສັບພະກິດບໍຣິຫານ (ຄຳວັງ)

ເບິ່ງຕື່ມ

• ຈັງຫວັດມຸກດາຫານ
• ອາຍາສີ່
• ກະບົດເຈົ້າອານຸວົງ
• ສົງຄາມປາບຮໍ່
• ອຳເພີໜອງສູງ
• ອຳເພີຫວ້ານໃຫຍ່
• ອຳເພີທາດພະນົມ
• ແຂວງສະຫວັນນະເຂດ
• ມົນທົນເທສາພິບານ

ອ່ານຕື່ມ

• ກົມສິລະປາກອນ. (2541 ພ.ສ.). ປະຊຸມພົງສາວະດານສະບັບກັນຈະນາພິເສກ ເຫຼັ້ມ 12 (ລວມເລື່ອງພົງສາວະດານພາກອີສານແລະພົງສາວະດານເມືອງມຸກດາຫານ). ກຣຸງເທບຯ: ກອງວັນນະກຳແລະປະຫວັດສາດ ກົມສິລະປາກອນ.
• ສຸຣະຈິດ ຈັນທະຣະສາຂາ. (2498 ພ.ສ.). ພົງສາວະດານເມືອງມຸກດາຫານ. ພຣະນະຄອນ: ທະນະການພິມ.

ແຫຼ່ງຂໍ້ມູນອື່ນ

ແມ່ແບບ:ລັດສິ້ນສະພາບໃນປະເທດໄທ ແມ່ແບບ:ຈັງຫວັດ/ມຸກດາຫານ ມ ໝວດໝູ່:ປະຫວັດສາດຂອງເມືອງໃນປະເທດລາວ ໝວດໝູ່:ປະຫວັດສາດຂອງຈັງຫວັດມຸກດາຫານ ມ ມ ມ