ລາຊາທິປະໄຕພາຍໃຕ້ລັດຖະທຳມະນູນ

ລາຊາທິປະໄຕພາຍໃຕ້ລັດຖະທຳມະນູນ

ຊື່ທ້ອງຖິ່ນ	Constitutional Monarchy
ພາກພື້ນ	ທົ່ວໂລກ (ໂດຍສະເພາະ ເອີຣົບ ແລະ ອາຊີ)
ລັກສະນະສຳຄັນ	ພະມະຫາກະສັດເປັນປະມຸກແຫ່ງລັດ ອຳນາດຖືກຈຳກັດໂດຍລັດຖະທຳມະນູນ ມີລັດຖະສະພາ ແລະ ນາຍົກລັດຖະມົນຕີ

ລາຊາທິປະໄຕພາຍໃຕ້ລັດຖະທຳມະນູນ (ອັງກິດ: Constitutional Monarchy) ຫຼື ປໍລະມິດຖາຢາສິດທິລາດ ແມ່ນຮູບແບບການປົກຄອງທີ່ ພະມະຫາກະສັດ (ເຊັ່ນ: ກະສັດ, ລາຊິນີ, ຫຼື ຈັກກະພັດ) ຊົງດຳລົງຕຳແໜ່ງເປັນ ປະມຸກແຫ່ງລັດ ແຕ່ໃຊ້ອຳນາດພາຍໃຕ້ຂອບເຂດທີ່ກຳນົດໄວ້ໃນ ລັດຖະທຳມະນູນ (ບໍ່ວ່າຈະເປັນລາຍລັກອັກສອນ ຫຼື ບໍ່ກໍຕາມ).

ລະບອບນີ້ມີຄວາມແຕກຕ່າງຈາກ ສົມບູລະນາຍາສິດທິລາດ (Absolute Monarchy) ທີ່ພະມະຫາກະສັດມີອຳນາດເດັດຂາດພຽງຜູ້ດຽວ. ໃນລະບອບລາຊາທິປະໄຕພາຍໃຕ້ລັດຖະທຳມະນູນ, ພະມະຫາກະສັດມັກຈະມີອຳນາດທາງການເມືອງທີ່ຈຳກັດ ຫຼື ເປັນພຽງສັນຍະລັກຂອງຊາດ ໂດຍມີຄຳກ່າວວ່າ "ພະມະຫາກະສັດຊົງປົກເກົ້າ ແຕ່ບໍ່ປົກຄອງ" (The King reigns but does not rule).

ລັກສະນະສຳຄັນ

• ປະມຸກແຫ່ງລັດ: ພະມະຫາກະສັດເປັນສູນລວມຈິດໃຈຂອງຊາດ ແລະ ປະຕິບັດພະະລາຊະກໍລະນີຍະກິດທາງພິທີການ.
• ປະມຸກຝ່າຍບໍລິຫານ: ນາຍົກລັດຖະມົນຕີ ເປັນຫົວໜ້າລັດຖະບານ ແລະ ມີອຳນາດໃນການບໍລິຫານປະເທດຕົວຈິງ.
• ອຳນາດອະທິປະໄຕ: ເປັນຂອງປະຊາຊົນ ໂດຍໃຊ້ອຳນາດຜ່ານທາງ ລັດຖະສະພາ ທີ່ມາຈາກການເລືອກຕັ້ງ.

ປະຫວັດຄວາມເປັນມາ

ລະບອບນີ້ເລີ່ມຕົ້ນພັດທະນາຢ່າງຊັດເຈນໃນ ສະຫະລາຊະອານາຈັກ ຫຼັງຈາກການ ປະຕິວັດອັນຮຸ່ງໂລດ (Glorious Revolution) ໃນປີ ຄ.ສ. 1688 ເຊິ່ງນຳໄປສູ່ການອອກກົດໝາຍວ່າດ້ວຍສິດທິ (Bill of Rights 1689) ທີ່ຈຳກັດອຳນາດຂອງກະສັດ ແລະ ເພີ່ມອຳນາດໃຫ້ແກ່ລັດຖະສະພາ. ແນວຄິດນີ້ໄດ້ແຜ່ຂະຫຍາຍໄປທົ່ວເອີຣົບ ແລະ ອາຊີ ໃນເວລາຕໍ່ມາ.

ຕົວຢ່າງໃນຕ່າງປະເທດ

ປັດຈຸບັນມີຫຼາຍປະເທດທົ່ວໂລກທີ່ໃຊ້ລະບອບນີ້ ເຊັ່ນ:

• ເອີຣົບ: ສະຫະລາຊະອານາຈັກ, ແອດສະປາຍ, ນອກແວ, ຊູແອັດ, ດານມາກ, ໂຮນລັງ, ແບນຊິກ.
• ອາຊີ: ຍີ່ປຸ່ນ, ໄທ, ກຳປູເຈຍ, ມາເລເຊຍ.

ລາຊາທິປະໄຕພາຍໃຕ້ລັດຖະທຳມະນູນໃນລາວ

ປະເທດລາວເຄີຍໃຊ້ລະບອບການປົກຄອງແບບລາຊາທິປະໄຕພາຍໃຕ້ລັດຖະທຳມະນູນ ໃນຊ່ວງ ພະລາຊະອານາຈັກລາວ ລະຫວ່າງປີ ຄ.ສ. 1947 ເຖິງ 1975.

• ຈຸດເລີ່ມຕົ້ນ: ພາຍຫຼັງການປະກາດໃຊ້ ລັດຖະທຳມະນູນ ແຫ່ງ ພະລາຊະອານາຈັກລາວ 1947 ໃນວັນທີ 11 ພຶດສະພາ 1947.
• ໂຄງສ້າງ: ພະເຈົ້າສີສະຫວ່າງວົງ (ແລະ ຕໍ່ມາແມ່ນ ພະເຈົ້າສະຫວ່າງວັດທະນາ) ຊົງເປັນປະມຸກແຫ່ງລັດ, ມີສະພາແຫ່ງຊາດທີ່ມາຈາກການເລືອກຕັ້ງ ແລະ ມີລັດຖະບານບໍລິຫານປະເທດ.
• ຈຸດສິ້ນສຸດ: ລະບອບນີ້ສິ້ນສຸດລົງເມື່ອ ຂະບວນການປະເທດລາວ ໄດ້ປະກາດລົບລ້າງສະຖາບັນພະມະຫາກະສັດ ແລະ ສ້າງຕັ້ງ ສາທາລະນະລັດ ປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ ໃນວັນທີ 2 ທັນວາ 1975.