ລັດທິເສລີນິຍົມ
 ຈອນ ລັອກ (John Locke) ນັກປັດຊະຍາສະຕະວັດທີ 17 ຜູ້ໄດ້ຮັບການຍົກຍ້ອງວ່າເປັນ "ບິດາແຫ່ງລັດທິເສລີນິຍົມ" | |
| ຊື່ທ້ອງຖິ່ນ | Liberalism |
|---|---|
| ວັນທີສ້າງຕັ້ງ | ຍຸກແຫ່ງຄວາມຮູ້ແຈ້ງ |
| ພາກພື້ນ | ທົ່ວໂລກ |
| ລັກສະນະສຳຄັນ | ສິດທິສ່ວນບຸກຄົນ, ເສລີພາບ, ຄວາມສະເໝີພາບຕໍ່ໜ້າກົດໝາຍ, ການຍິນຍອມຂອງຜູ້ຖືກປົກຄອງ |
ລັດທິເສລີນິຍົມ (ອັງກິດ: Liberalism) ແມ່ນ ອຸດົມການທາງການເມືອງ ແລະ ປັດຊະຍາທາງສິນທຳ ທີ່ວາງຢູ່ບົນພື້ນຖານຂອງ ເສລີພາບ, ຄວາມຍິນຍອມຂອງຜູ້ຖືກປົກຄອງ ແລະ ຄວາມສະເໝີພາບຕໍ່ໜ້າກົດໝາຍ. ນັກເສລີນິຍົມເຊື່ອວ່າ ມະນຸດທຸກຄົນມີສິດທິຂັ້ນພື້ນຖານມາແຕ່ກຳເນີດ ສິດທິທຳມະຊາດ ແລະ ໜ້າທີ່ຫຼັກຂອງລັດຖະບານຄືການປົກປ້ອງສິດທິເຫຼົ່ານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນການຄວບຄຸມຊີວິດຂອງປະຊາຊົນ.[1]
ລັດທິເສລີນິຍົມ ໄດ້ກາຍເປັນແຮງຂັບເຄື່ອນສຳຄັນໃນການປ່ຽນແປງໂລກສະໄໝໃໝ່ ໂດຍສະເພາະໃນຊ່ວງ ຍຸກແຫ່ງຄວາມຮູ້ແຈ້ງ ເພື່ອຕໍ່ຕ້ານລະບອບສົມບູລະນາຍາສິດທິລາດ ແລະ ສິດທິພິເສດຂອງຊົນຊັ້ນສັກດີນາ.
ຫຼັກການພື້ນຖານ
[ດັດແກ້]ເຖິງແມ່ນວ່າລັດທິເສລີນິຍົມຈະມີຫຼາຍຮູບແບບ ແຕ່ທັງໝົດລ້ວນຢຶດຖືຫຼັກການຮ່ວມກັນດັ່ງນີ້:
- ສິດທິສ່ວນບຸກຄົນ : ເຊື່ອວ່າບຸກຄົນມີສິດໃນຊີວິດ, ເສລີພາບ ແລະ ຊັບສິນ ເຊິ່ງລັດຈະລ່ວງລະເມີດບໍ່ໄດ້.
- ເສລີພາບ : ສະໜັບສະໜຸນເສລີພາບໃນການປາກເວົ້າ, ການພິມຈຳໜ່າຍ, ການນັບຖືສາສະໜາ ແລະ ການໂຮມຊຸມນຸມ.
- ຄວາມສະເໝີພາບ : ພົນລະເມືອງທຸກຄົນຕ້ອງເທົ່າທຽມກັນພາຍໃຕ້ກົດໝາຍ ໂດຍບໍ່ຈຳແນກຊາດກຳເນີດ.
- ການຍິນຍອມຂອງປະຊາຊົນ : ຄວາມຊອບທຳຂອງລັດຖະບານ ຕ້ອງມາຈາກການຍອມຮັບຂອງປະຊາຊົນ ຜ່ານລະບົບ ປະຊາທິປະໄຕ ແລະ ການເລືອກຕັ້ງ.[2]
- ເສດຖະກິດຕະຫຼາດ : ສະໜັບສະໜຸນການຄ້າເສລີ, ກຳມະສິດສ່ວນບຸກຄົນ ແລະ ການແຂ່ງຂັນທີ່ເປັນທຳ.
ປະເພດຂອງເສລີນິຍົມ
[ດັດແກ້]ລັດທິເສລີນິຍົມໄດ້ມີວິວັດທະນາການມາຕາມຍຸກສະໄໝ ໂດຍແບ່ງອອກເປັນ 2 ສາຍຫຼັກ:
1. ເສລີນິຍົມຄລາສສິກ
[ດັດແກ້]ເກີດຂຶ້ນໃນສະຕະວັດທີ 18-19 (ນຳໂດຍ ອາດາມ ສະມິດ ແລະ ຈອນ ລັອກ).
- ຈຸດເນັ້ນ: ເນັ້ນ "ເສລີພາບທາງລົບ" ຄືການປາສະຈາກການແຊກແຊງຈາກລັດ.
- ເສດຖະກິດ: ເຊື່ອໃນລະບົບຕະຫຼາດເສລີສຸດຂີດ ລັດຖະບານມີໜ້າທີ່ພຽງແຕ່ປ້ອງກັນປະເທດ ແລະ ຮັກສາກົດໝາຍ, ບໍ່ຄວນແຊກແຊງເສດຖະກິດ.
2. ເສລີນິຍົມສັງຄົມ
[ດັດແກ້]ເກີດຂຶ້ນໃນທ້າຍສະຕະວັດທີ 19 ເຖິງປັດຈຸບັນ.
- ຈຸດເນັ້ນ: ເນັ້ນ "ເສລີພາບທາງບວກ" ຄືການທີ່ບຸກຄົນຈະມີເສລີພາບແທ້ຈິງໄດ້ ຕ້ອງມີປັດໃຈພື້ນຖານໃນການດຳລົງຊີວິດ.
- ບົດບາດລັດ: ເຫັນດີໃຫ້ລັດເຂົ້າມາມີບົດບາດໃນການສ້າງ ລັດສະຫວັດດີການ , ການສຶກສາ, ສາທາລະນະສຸກ ແລະ ການເກັບພາສີຄົນຮັ່ງມີ ເພື່ອຫຼຸດຜ່ອນຄວາມບໍ່ສະເໝີພາບໃນສັງຄົມ.[3]
ບໍລິບົດໃນ ສປປ ລາວ
[ດັດແກ້]ເຖິງແມ່ນວ່າ ສາທາລະນະລັດ ປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ ຈະປົກຄອງດ້ວຍລະບອບປະຊາທິປະໄຕປະຊາຊົນ ພາຍໃຕ້ການນຳພາຂອງ ພັກປະຊາຊົນປະຕິວັດລາວ (ເຊິ່ງຢຶດຖືລັດທິມາກ-ເລນິນ), ແຕ່ກໍໄດ້ມີການປັບໃຊ້ "ເສລີນິຍົມທາງເສດຖະກິດ" ບາງສ່ວນ ນັບຕັ້ງແຕ່ປີ 1986 ເປັນຕົ້ນມາ:
- ຈິນຕະນາການໃໝ່: ນະໂຍບາຍນີ້ໄດ້ປ່ຽນຈາກລະບົບເສດຖະກິດວາງແຜນລວມສູນ ມາເປັນ ກົນໄກເສດຖະກິດຕະຫຼາດ ທີ່ມີການຄຸ້ມຄອງຂອງລັດ.
- ການເປີດກວ້າງ: ອະນຸຍາດໃຫ້ເອກະຊົນມີກຳມະສິດໃນການດຳເນີນທຸລະກິດ, ສົ່ງເສີມການລົງທຶນຈາກຕ່າງປະເທດ ແລະ ເຂົ້າຮ່ວມ ອົງການການຄ້າໂລກ (WTO).
- ຂໍ້ສັງເກດ: ລາວຮັບເອົາກົນໄກຕະຫຼາດ ຂອງເສລີນິຍົມ ແຕ່ຍັງຄົງຮັກສາໂຄງສ້າງທາງການເມືອງແບບສັງຄົມນິຍົມໄວ້ຢ່າງໝັ້ນຄົງ.[4]
ອ້າງອີງ
[ດັດແກ້]- ↑ "Liberalism". Encyclopedia Britannica. ຄົ້ນຫາເມື່ອ 2026-01-27.
- ↑ Locke, John (1689). Two Treatises of Government.
- ↑ Freeden, Michael (1978). The New Liberalism: An Ideology of Social Reform. Oxford University Press.
- ↑ "40 ປີ ແຫ່ງການປ່ຽນແປງໃໝ່ທາງດ້ານເສດຖະກິດຂອງລາວ". KPL Lao News Agency. 2025-12-02.